Opinie

Opinie: ‘Waar zijn de jonge heethoofden die de politieke tinnegieters naar huis sturen?’

De kabinetsformatie sleept maar voort. Hoe kan het toch dat we in zo’n impasse terecht zijn gekomen? vraagt John Jansen van Galen zich af.

John Jansen van Galen
Arie van Vliet en Jan Derksen in 1948. Zij konden een eindeloze surplace maken, net als deze formatie.  Beeld Getty
Arie van Vliet en Jan Derksen in 1948. Zij konden een eindeloze surplace maken, net als deze formatie.Beeld Getty

Aan niets doet de slepende kabinetsformatie zo sterk denken als aan de klassieke surplace. Op de radio vond een discussie plaats tussen politieke insiders, waarvan de slotsom was dat ‘het erom gaat wie het eerst zal afhaken’ – die trekt blijkbaar de zwartepiet. En ja, ook bij een surplace staan twee renners onbeweeglijk op de wielerbaan, nerveus wachtend tot de ander in beweging komt, in de hoop hem dan voorbij te flitsen en te winnen. Het wereldrecord surplace dateert van 1955: 32 minuten en 30 seconden.

Als eerste afhaken

Het is precies de schier eindeloze formatie van nu. Lacht Jesse Klaver breed? Duidt dat op toeschietelijkheid? Heeft Mark Rutte het weer over die ‘wolk’ van (twee) linkse partijen? Wat voert hij in zijn schild? Zo stonden de wielrenners toen naast elkaar in Milaan, ‘de handen nerveus om het stuur geklemd’, zoals de Nederlandse kampioen Jan Derksen zei: “Elke keer als ik zijn kuitspieren zag samentrekken bleek het loos alarm en alleen maar bedoeld om het wankele evenwicht te herstellen.” Ook in Den Haag is het nu telkens ‘loos alarm, bedoeld om het wankele evenwicht te herstellen’.

Hoe erg is het om als eerste af te haken? Lijdt een partij daardoor electorale schade? Toen Geert Wilders in 2012 afhaakte als gedoger van het kabinet Rutte I verloor hij inderdaad een hoop kiezers, maar voor hoelang? Ze zijn allang weer bij hem terug.

Eindeloze surplace

Ooit zag ik in het Olympisch Stadion een schier eindeloze surplace tussen Derksen en Arie van Vliet en ik herken het verslag over die sprint van ’55: “Het publiek werd onrustig. Sommigen gingen iets drinken, kwamen na een half uur terug en zagen de twee topsprinters tot hun verbazing nog altijd in surplace.”

Daar begint de vergelijking te wringen. Het bedenkelijke is nu juist dat het publiek van deze formatie in surplace helemaal niet nerveus wordt. Ze doen maar daar in Den Haag, lijkt de overheersende stemming. Dat is bedenkelijk omdat het kabinet intussen allerlei valse passen kan maken en zijn goddelijke gang gaat.

Nieuwe staatssecretarissen

Zo zijn sinds het aftreden van het kabinet in januari liefst drie nieuwe staatsecretarissen benoemd, die dus meteen demissionair werden en tegelijk ook lid blijven van het parlement zodat ze eigenlijk zichzelf moeten controleren. Dat is strijdig met de geest van de parlementaire democratie.

In die geest behoort een demissionair kabinet ook alleen lopende, niet-controversiële zaken af te handelen. Hebt u er iets van gemerkt? De laatste maatregelen inzake de pandemie zijn ingrijpend en, blijkens de massale demonstraties, allerminst oncontroversiëel. Nu heeft koning Willem-Alexander de aftredende ministers wel gevraagd te blijven doen wat in ’s lands belang is, maar de vele miljarden die minister Hoekstra in zijn voorjaarsnota uittrok voor het repareren van de schade die het kabinet zelf aanrichtte, zijn geen business as usual. Alles geberut zonder de gebruikelijke risico’s als moties van wantrouwen: het kabinet is immers al afgetreden.

Scheiding der machten

Waar blijft de volksvertegenwoordiging? Accepteert zij zomaar dat ze buitenspel gezet wordt? Tegen een demissionair kabinet ontbreekt immers het ultieme machtsmiddel van de motie die het tot aftreden dwingt – want het is al afgetreden. Accepteert zij dat zich in haar midden nu drie leden bevinden die tevens bewindspersoon zijn? Ooit van de scheiding der machten gehoord?

Men lijkt in Den Haag te reageren op een werkelijkheid die voor de burgers niet bestaat. Politieke partijen zijn steeds meer lege hulzen, al staan partijprominenten alweer in de rij voor ministersposten – zoals oud-PvdA-minister Jeroen Dijsselbloem, die zich onlangs opzichtig in beeld speelde met een interview in NRC.

Spiegelpaleis

Wijlen de Ierse politicoloog Peter Mair heeft de situatie prachtig samengevat in de (onder)titels van zijn boeken: Ruling the void, The withdrawal of the elites, The hollowing of western democracy. Vanuit een spiegelpaleis waaruit de elites zich allang hebben teruggetrokken (kent u jongelui die lid willen worden van een politieke partij?) regeren politici over een schrikbarende leegte, en wordt de Westerse democratie uitgehold.

Aan de legendarische surplace in Milaan werd een einde gemaakt met een pistoolschot, waarmee de wedstrijdleider de sprint afgelastte: de wedstrijd moest van voren af aan beginnen. Wie zou zo’n schot nu in Den Haag moeten lossen? Waar zijn de jonge heethoofden die de politieke tinnegieters naar huis sturen en de zieltogende democratie nieuw leven inblazen? Mijn bijval hebben ze.

Meer over