Opinie

Opinie: ‘Top Gun: Maverick is een sterk staaltje oorlogspropaganda’

Top Gun: Maverick is niet zo maar een indrukwekkend stukje entertainment, het is ook een knap staaltje oorlogspropaganda van het Pentagon. De film stelt de Amerikaanse krijgsmacht in een zo positief mogelijk daglicht. Het zou wenselijk zijn als het publiek daarvoor gewaarschuwd wordt, schrijft Jip van Dort.

Het Parool
Tom Cruise in Londen bij een screening van ‘Top Gun: Maverick’. In ruil voor gebruik van materieel van de Amerikaanse krijgsmacht kreeg het Amerikaanse ministerie van Defensie controle over het script. Beeld TOLGA AKMEN/EPA
Tom Cruise in Londen bij een screening van ‘Top Gun: Maverick’. In ruil voor gebruik van materieel van de Amerikaanse krijgsmacht kreeg het Amerikaanse ministerie van Defensie controle over het script.Beeld TOLGA AKMEN/EPA

Overweldigende actiescènes, ongekend spectaculair en gemaakt met zorg en liefde die van het scherm spatten: zo werd de film Top Gun: Maverick, met in de hoofdrol Tom Cruise, vorige maand in deze krant beschreven. Recensies elders doen hier doorgaans niet voor onder en wijzen kwistig sterren toe, al gauw vier van de vijf. Bioscoopbezoekers zijn het er kennelijk mee eens. De film breekt record na record, zodat het enorme budget – 170 miljoen dollar – al dubbel en dwars is terugverdiend.

Wat te midden van de lovende kritieken nauwelijks enige aandacht krijgt, is dat de film naast indrukwekkend entertainment ook een knap staaltje propaganda is. In ruil voor gebruik van materieel van de Amerikaanse krijgsmacht – onder andere F-18-gevechtsvliegtuigen, een vliegdekschip en militaire bases – heeft het Amerikaanse ministerie van Defensie, het Pentagon, controle over het script gekregen. Dat blijkt uit vrijgegeven documenten over de productie van deze bioscoophit.

Positief daglicht

Dit is geen nieuwe ontwikkeling. De originele Top Gun uit 1986 was net zo goed beïnvloed door het Pentagon. Om militair materieel te kunnen gebruiken moesten ook toen scènes of personages die het ministerie niet bevielen, worden verwijderd of aangepast. De film leidde naar verluidt tot een toename van 500 procent van nieuwe aanmeldingen voor de pilotenopleiding.

Uit vrijgekomen documenten is een aantal jaar geleden zelfs gebleken dat het Pentagon, maar ook bijvoorbeeld de inlichtingendienst CIA, zich via directe redactionele controle heeft gemengd in meer dan 2500 films en andere tv-producties, van Transformers, Jurassic Park, Godzilla, Act of Valor en Black Hawk Down tot Homeland en 24, en nog heel veel meer.

Natuurlijk is het prima als films realistischer worden door samenwerking met het Pentagon, maar in de praktijk lijkt een en ander er juist minder waarheidsgetrouw van te worden. Voor seksueel overschrijdend gedrag en marteling door Amerikaanse militairen en burgerslachtoffers door eigen geweldsinzet, om twee voorbeelden te noemen, blijkt in zulke scenario’s doorgaans geen plaats. Alles is erop gericht de krijgsmacht in een zo positief mogelijk daglicht te stellen. Wat overblijft, is een verwrongen beeld van de werkelijkheid. Het is trouwens precies hierom dat Tom Cruise aanvankelijk geen vervolg op Top Gun wilde maken, zoals hij in een interview in 1990 stelde. Volgens hem zou dat onverantwoordelijk zijn geweest, omdat de film geen eerlijk beeld van oorlog schetste.

Oneerlijk beeld

Ook Top Gun: Maverick schetst een oneerlijk beeld. Amerikaanse piloten worden als bijna bovennatuurlijke wezens weergegeven, die een eigenlijk onmogelijke missie met goed gevolg afleggen. Het doel wordt met precisiemunitie geraakt, waarbij burgers in geen velden of wegen te bekennen zijn, ook al betreft het geen strikt militair doel. De piloten staan tegenover een beter uitgeruste vijand die over modernere gevechtsvliegtuigen beschikt, wat subtiel de boodschap geeft dat het nu al militair machtigste land ter wereld nog meer in zijn krijgsmacht moet investeren. Die vijand wordt naam- en gezichtloos opgevoerd, in het zwart, gedehumaniseerd tot symbool van het kwaad. Daarvoor kunnen we natuurlijk geen sympathie opbrengen.

Het is uiteraard niet de taak van Hollywood om per se waarheidsgetrouwe films te maken en het is geen geheim dat Top Gun: Maverick fictie is. Maar de controle van het Pentagon over filmscripts draagt er wel aan bij dat militair optreden gerechtvaardigd wordt. Dat is een probleem.

Rehabilitatie

De Vietnamoorlog leverde de VS een ‘syndroom’ op, namelijk dat het door deze verwoestende (meer dan een miljoen doden) en verloren oorlog moeilijker was geworden om de krijgsmacht in te zetten voor militaire interventies. De originele Top Gun hielp mee om deze vermeende ziekte te overwinnen. Volgens het Pentagon droeg de film bij aan de rehabilitatie van het imago van de krijgsmacht. Met andere woorden, de oorlogen in de jaren daarna, onder andere die tegen Afghanistan en Irak, werden mede mogelijk gemaakt door Top Gun.

De war on terror-oorlogen van afgelopen decennia, die leidden tot meer dan een miljoen doden en ook tot tientallen miljoenen vluchtelingen, bemoeilijken vandaag de dag de inzet van de krijgsmacht. Wie wil er immers nog eens voor twintig jaar een zinloze oorlog verliezen in een land als Afghanistan? Top Gun: Maverick kan gezien worden als een eerste aanzet tot een nieuwe rehabilitatie van de krijgsmacht.

Het zou transparant zijn als bioscoopbezoekers voorafgaand aan de film een dikke vette waarschuwing zouden zien, namelijk dat zij de komende ruim twee uur (mede) door het Pentagon mogelijk gemaakte propaganda voorgeschoteld krijgen. Dat gebeurde niet toen ik onlangs voor het witte doek plaatsnam. Wat wel aan de film vooraf ging: een reclame van het Nederlandse ministerie van Defensie, met het vriendelijke verzoek om een van de vele vacatures bij de krijgsmacht te komen vervullen. Kennelijk wordt hier ook gehoopt op een Top Gun-effect.

Jip van Dort promoveert aan de Universiteit Utrecht op oorlogs­propaganda in het Nederlandse politieke debat.

null Beeld Jip van Dort
Beeld Jip van Dort
Meer over