Opinie

Opinie: ‘Sluiting van Tata Steel is onvermijdelijk’

De manier waarop staal in Nederland wordt geproduceerd is niet schoon genoeg. Tata Steel moet daarom worden opgeofferd, stelt Jelle van Baardewijk.

Tata Steel in IJmuiden veroorzaakt ten minste 7% van ’s lands totale CO2-uitstoot.  Beeld Getty Images
Tata Steel in IJmuiden veroorzaakt ten minste 7% van ’s lands totale CO2-uitstoot.Beeld Getty Images

Onlangs zag ik de bijzondere Noorse serie Ragnarok. In het denkbeeldige dorp Edda – een soort IJmuiden – blijkt veel mis te zijn: de gletsjers smelten en allengs wordt duidelijk dat veel bewoners ziek worden van het vervuilde drinkwater uit de plaatselijke fabriek. Die fabriek wordt bestierd door een steenrijke industriële familie van eeuwenoude reuzen die zich voordoen als normale burgers. Redding komt in de vorm van een wat simpele jongen die gaandeweg ontdekt dat hij de god Thor is. In het magisch realisme van de mythologie vindt deze serie een pregnante uitdrukking voor de oerkrachten die de mens heeft ontketend in de vrijemarkteconomie.

‘Alleen een god kan ons nog redden,’ waren niet geheel toevallig ook de woorden van de filosoof Martin Heidegger (1889-1976) toen hem werd gevraagd naar de macht van de moderne techniek. Hij zag dat het rad van de techniek en het industrieel complex dat zij aandrijft de mens dreigt te vermorzelen. Een dergelijk defaitistische overgave hoorde je ook terug in de Troonrede van deze week. We zijn het gevoel kwijt van de maakbare samenleving, we doen alsof de ‘reusachtige’ macht van het bedrijfsleven een natuurfeit is. Ten onrechte.

Gezondheidsrisico’s

Tata Steel is verantwoordelijk voor zeer zware milieuverontreiniging en veroorzaakt ten minste 7% van ’s lands totale CO2-uitstoot. De gezondheidsrisico’s voor burgers in de omgeving: veel ziekten, dood en verderf. Tata Steel relativeert dit al decennia. Door middel van voorlichting, sponsoring en ‘onderzoek’ worden burgers bewerkt om de status quo toch vooral te handhaven. Dat mag, want reuzen zijn immers geen mensen. Van een echte politieke dialoog is eigenlijk geen sprake, er spelen te grote belangen, zowel voor Tata als het Rijk.

En toch lijkt de wind langzaam te keren. Inmiddels schrijft zelfs het RIVM kritische rapporten. Dat is veelzeggend aangezien het nog uitgaat van meetresultaten die Tata Steel zelf aanlevert. De resultaten van een nieuw onderzoek dat met meer objectieve meetpunten werkt, zijn onderweg. Uiteraard zal Tata Steel die onderzoeken niet erkennen. Dat zagen we eerder in Slochteren, bij Shell en zelfs bij het lerarenprobleem en het woningentekort. Grote partijen, of het nu overheidsinstellingen zijn of bedrijven, vegen hun straatje schoon met informatie. Er heerst in veel sectoren een ware ‘rapportenoorlog’, om met bestuurskundige Guido Enthoven te spreken. Die rapporten zijn niet bedoeld om feiten boven tafel te krijgen om een politieke besluitvorming te kunnen informeren, maar dienen als instrument in de strijd om de opinie. Passief slikken de inwoners van Edda de gladde praatjes, beloftes en statistieken die het mediacircus ze presenteert. Je hoort de opiniepeilers vragen bedenken: ‘Wat vindt u van de uitspraak dat Tata Steel een onmisbare werkgever is in Nederland?’

Normatieve afweging

Uiteindelijk kan ook de universiteit of hogeschool dit conflict niet slechten: Wetenschappelijke inzichten en berekeningen kunnen een politieke beslissing goed onderbouwen, maar de normatieve afweging van dergelijke informatie zal altijd nodig blijven. Die afweging moet plaatsvinden met het oog op het gemeenschappelijke goede leven als geheel, en niet langs de lijn van enkele waarden en belangen.

Onze politici tonen zich echter handelingsverlegen en durven niet te handelen namens Nederland. Soms kijkt de regering louter naar wetenschappers en weet zij zich geen raad met een mogelijke politieke vertaling van hun boodschap, zoals bij de coronadiscussie. Dan weer kijkt zij alleen naar de maatschappij en moet ‘de markt’ zijn werk doen, zoals bij het woningtekort.

De gedeelde noemer is dat veel grote politieke beslissingen niet meer in Den Haag worden genomen. Door een lange trend van (neoliberaal) economisch en bestuurskundig denken heeft de Nederlandse politiek haar eigen onmacht georganiseerd. Experts, bedrijven, financiers, zelfstandige bestuursorganen en media zijn ervoor in de plaats gekomen. Centraal gezag ontbreekt.

Het belang van staal voor onze economie is onbetwist, maar de productiewijze is niet schoon genoeg en het staal van Tata Steel is sowieso grotendeels bedoeld voor de export. Het lijkt mij een simpel dilemma: kiezen we voor volksgezondheid en het milieu of voor economische productiviteit? In feite is dit helemaal geen dilemma: De economische productiviteit moet worden opgeofferd en gecompenseerd. Vergeleken met het boerenvraagstuk is de sluiting van Tata Steel overzichtelijk. Er is genoeg werkgelegenheid voor het personeel. Met het Urgendavonnis tegen Shell indachtig, kunnen we het juridische gevecht met de aandeelhouders in India met vertrouwen tegemoet zien.

Op enig moment ontdekt de wat sullige protagonist van Ragnarok dat hij zijn strijdbijl een halve kilometer ver kan gooien. Wanneer zien onze bestuurders in dat ook wij controle kunnen terugpakken op de instituten en bedrijven die op hun grenzen lopen?

Jelle van Baardewijk
Lector bedrijfsethiek aan de Hogeschool Rotterdam, universitair docent aan de Vrije Universiteit en maker van YouTubeprogramma De Nieuwe Wereld.

Meer over