Opinie

Opinie: ‘Politici, verschuil je niet achter de wetenschap’

Het kabinet leunt nu een klein jaar op de adviezen van wetenschappers. Dat moet stoppen, stellen wetenschappers Aart Nederveen, Geertjan Zuijdwegt, Yke Bauke Eisma en jurist Anton van den Beukel.

null Beeld ANP
Beeld ANP

In het afgelopen jaar zagen wij, als betrokken burgers en wetenschappers, een steeds grotere verwarring ontstaan tussen wetenschappelijke feiten en de daaruit volgende beleidskeuzes. Wetenschap en politiek zijn op een onverantwoorde manier vermengd geraakt. Dat zorgt voor een steeds problematischere rolvermenging tussen experts en politici.

Een voorlopig dieptepunt was de aanwezigheid van Jaap van Dissel in het spoedberoep over de avondklok. Hier werd op groteske wijze politieke verantwoordelijkheid afgeschoven op een wetenschapper die, juist vanuit zijn functie als OMT-lid, elke schijn van belangenverstrengeling had moeten vermijden. Politici maken beleid, wetenschappers leveren data en feitelijkheden aan. Zo zou het moeten zijn, maar zo is het al lang niet meer.

Door de krampachtige manier waarop het kabinet (en het RIVM) vasthouden aan de avondklok wordt bovendien de indruk gewekt dat de feiten op zich niet van belang zijn voor het beleid. Ze schijnen alleen nog te dienen om het narratief van de overheid te onderbouwen. Dit versterkt het sluimerende ongemak dat leeft over de steeds lossere manier waarop met de feiten wordt omgesprongen.

Er is een gigantisch verschil tussen harde cijfers als ziekenhuisopnames, data die van allerlei testvariabelen afhangen, zoals besmettingscijfers en R-waardes, en theoretische voorspellingen. Nu worden dergelijke data echter als gelijkwaardige en onbetwistbare feiten gepresenteerd, ter rechtvaardiging van een bijzonder ingrijpende vorm van overheidsdwang.

Rug van de experts

Wetenschappers weten dat ongeïnterpreteerde feiten niet bestaan en kunnen daar binnen hun eigen domein ook heel goed mee omgaan. Elke dataverzameling wordt verkregen met een bepaald doel: om een hypothese te testen die is opgesteld tegen de achtergrond van een welbepaalde theorie. Zo werkt wetenschap. Vaak proberen we zelfs onze eigen modellen van de werkelijkheid te ontkrachten, te falsifiëren, want alleen door discussie en tegenspraak verdiept ons begrip. Discussie, aarzeling en onzekerheid behoren daarom tot de kern van het wetenschappelijk bedrijf. In de manier waarop wetenschap wordt aangewend in de bestrijding van corona is daarvan niets meer te merken. Nu krijgen feiten een heel andere rol. Ze worden losgemaakt uit de wetenschappelijke context van metingen, modellering en interpretatie en worden als absolute zekerheden gepresenteerd. Dit heeft met wetenschap weinig meer te maken.

Het is de taak van politici om de feiten en inzichten die wetenschappers aandragen te wegen. Dat kan alleen binnen een duidelijk waardenkader, dat een visie behelst op een goede samenleving. Alleen vanuit zo’n waardenkader kunnen feiten en inzichten een normatief karakter krijgen.

Het afgelopen jaar hebben kabinet én Staten-Generaal zich voortdurend verscholen achter de rug van experts. Het antwoord op de vraag wat goed is voor de maatschappij heeft de politiek overgelaten aan het oordeel van de experts. Dit is principieel strijdig met de aard van democratische politiek. Wij roepen politici op het primaat van de politiek per direct in ere te herstellen.

Avondklok

Wat betekent dit nu voor de avondklok? Wij vragen politici zich niet blind te staren op het OMT-advies, maar te doen waar ze goed in zijn: belangen afwegen. Overtuigend bewijs voor de effectiviteit van een avondklok is er niet. Daarvoor is er gewoonweg te weinig wetenschappelijke kennis. Er is veel meer onderzoek en discussie nodig. De avondklok heeft een enorm effect op het mentale welzijn van de burgers en tast ook hun grondrechten aan. Je moet daarom hele goede redenen hebben om tot zo’n maatregel over te gaan.

Wat zeker niet kan, is een avondklok zonder duidelijk effect verlengen, omdat anders de besmettingen zullen toenemen. Dat is een drogreden die de verlenging van elke maatregel rechtvaardigt.

Aart Nederveen, hoogleraar UvA/Amsterdam UMC.
Geertjan Zuijdwegt, docent KU Leuven.
Anton van den Beukel, jurist en ondernemer.
Yke Bauke Eisma, onderzoeker TU Delft.

Meer over