Opinie

Opinie: ‘Plotselinge westerse bezieling in Oekraïne is vreselijk goedkoop’

Sinds de invasie van Oekraïne heeft het Westen haar strijdvaardigheid weer teruggevonden, ziet Ursus Eijkelenberg. Dat lijkt fraai, maar de manier waarop wij nu spreken over een gedeelde vijand is eigenlijk pervers, stelt hij.

Ursus Eijkelenberg
Door de blik naar buiten te richten is de existentiële leegte van het Westen weer voor even opgevuld. Beeld EPA
Door de blik naar buiten te richten is de existentiële leegte van het Westen weer voor even opgevuld.Beeld EPA

Hoopgevend klonken de woorden van politiek commentator Peter Giesen in de Volkskrant: het Westen mag zichzelf best gelukkig prijzen met de oorlog in Oekraïne omdat we onszelf en onze gedeelde verlichtingswaarden, l’esprit des Lumieres, weer hervonden hebben. Zorgen over onze existentiële leegte sinds de val van de Muur werden binnen een paar dagen letterlijk weggeblazen. De liberale orde is wedergeboren. ‘Een regeneratie van het Westen’, noemt Giesen het. Schrijf het in je agenda, we zijn terug van weggeweest!

In alle redelijkheid is het enthousiasme van dergelijke commentatoren op z’n best pervers te noemen. Los van het voor de hand liggende bezwaar dat er voor de renaissance van onze occidentale eigenwaarde échte – maar gelukkig toch ook weer niet écht onze – mensen sterven, klinkt door het enthousiasme heen vooral een neiging tot escapisme.

Van de bankencrisis naar de vluchtelingencrisis, de klimaatcrisis naar de coronacrisis: wat de afgelopen decennia pijnlijk duidelijk werd, is hoezeer de liberale machine op haar einde liep. Kwam puntje bij paaltje, dan bleken die westerse verlichtingswaarden toch vooral retorische ornamenten te zijn.

Hoogmoed

Sorry kredietafhankelijke huiseigenaren, maar onze banken zijn too big to fail; sorry niet-Europese vluchtelingen, maar onze landen zijn vol; sorry biodiversiteit, maar onze bedrijven en auto’s moeten draaien; sorry ontwikkelingslanden, maar onze vaccinreserves hebben voorrang en de patenten behoren – vanzelfsprekend – toe aan onze ingenieuze farmaceutische ondernemingen.

We voelden: dit kan zo niet verder.

En dat gevoel werd ook verkondigd, onder andere door de befaamde Duitse economisch socioloog Wolfgang Streeck met werk als Gekochte tijd: de uitgestelde crisis van het democratisch kapitalisme en de conservatieve politiek theoreticus Patrick Deneen met Waarom liberalisme mislukte – een must read volgens, echt waar, Barack Obama.

Beide waarnemers menen dat de bestaande orde, zoals zovele in de geschiedenis, ten onder gaat aan een overdaad aan zichzelf. Zonder tegenhanger of alternatief komt eerst de hoogmoed, daarna de val.

Door de aaneenschakeling van systeemgedreven crises liepen we vanaf 2007 met rasse schreden richting het eindpunt. Onwillig begaf de westerse wereld zich in een onheilspellend schemergebied, wat filosoof Antonio Gramsci begin 20ste eeuw beschreef als het ‘interregnum’: een periode waarin ‘een oude wereld sterft terwijl de nieuwe moeite heeft geboren te worden’.

Liberale waardenrenaissance

Toen Poetin eind februari zijn strijdplan in Oekraïne vervolgde, maakte de schok in het Westen over een ‘onvoorstelbare’ oorlog al snel plaats voor een gedeeld waardenbewustzijn en gezamenlijke strijdvaardigheid. Plotsklaps kreeg de liberale orde volgens Peter Giesen ‘nieuwe glans’ en ‘nieuwe aantrekkingskracht’. ‘United we stand’, klonk het bemoedigend vanuit de VS, en Rutte sprak de Oekraïners toe als ‘familie’; de westerse wereld staat nu schouder aan schouder, gebroederlijk en eensgezind achter Oekraïne.

Maar net zo eensgezind hebben we uitgesproken vooral niet vóór ze te gaan staan – of naast ze. Prioriteit A: “We moeten alles op alles zetten geen groter conflict te maken,” aldus Wopke Hoekstra, met een hervonden passie voor realpolitik.

Vooral wordt zo de 600 miljoen euro die EU-lidstaten per dag via de gasafname in de Russische oorlogskas pompen – of het feit dat Nederland ook ná de annexatie van de Krim en ná het neerhalen van MH17 ieder jaar meer gas uit Rusland haalde – ‘verdedigbaar’.

Over de financiële constructies die tot vorige week voor het Kremlinkapitaal op de Zuidas werden uitgedacht zei Wopke ‘McKinsey’ Hoekstra – voormalig minister van Financiën – dat ‘we te laat hebben doorgehad waar het voor gebruikt wordt’. Wat blijkt? Dat de liberale waardenrenaissance in het Westen mogelijk is omdat, en alleen zolang, het niet té zeer ten koste gaat van onszelf.

Existentiële leegte

Na een lang decennium aan crises kan ik het dus met Peter Giesen over één ding eens zijn: ‘deze crisis is anders’. Waarom? Omdat het Westen, nu ze achter een veilige beschermlaag van doodsstrijd leverende Oekraïners zonder grote consequenties het aloude us versus them-motief van stal haalde, haar (moreel) failliet heeft weten af te wenden. Omdat eerdere crises ons vertelden dat het nu écht anders moest, maar deze crisis ons geruststelt dat het ook weer niet zó anders hoeft.

Wat deze crisis anders maakt, is dat we trots zijn. Dat we onze waarden elders bevestigd zien, onze morele superioriteit weer durven uit te dragen – mits de gevolgen van die waardenvastheid ook elders belanden. En dat maakt deze acute westerse bezieling zo vreselijk goedkoop.

De ultieme rekening wordt uiteindelijk door anderen (de ‘bijna-onzen’) betaald. De in het Westen zo bewonderde President Zelenski beticht ons van ‘zwakheid’ en houdt ons medeverantwoordelijk voor de doden. Voor hem is de houding van het luidruchtige Westen inmiddels wel duidelijk: onze waarden, jullie bloed.

Maar de existentiële leegte van het Westen is tenminste weer voor even opgevuld. Door de blik naar buiten te richten, zien we onszelf voor wat we zijn, stralen we weer van betekenis, en schijnen licht in de onheilspellende duisternis van vergankelijkheid.

Levensdrift

Terwijl er wordt gesproken over een ‘historische breuklijn’ lijkt die nu juist ternauwernood te zijn afgewend – vandaar de bijna niet te onderdrukken levensdrift. Het Westen heeft haar historische vijand terug en daarmee haarzelf hervonden. De ironie van de geschiedenis in actie: Poetin, redder van het Westen.

Dit is wellicht niet het moment om te praten over het ongelooflijke waardengemis en de opportunistische flexibiliteit van de liberale orde als oorzaak en gevolg van eerdere crises, of de fundamentele waardenherijking die die crises van ons vereisen. United we stand.

Ik hoop alleen dat we in de toekomst niet afhankelijk blijven van een ‘ander’ om te weten wie ‘wij’ zijn, want alleen dan hebben we misschien een kans om op tijd in te zien wie die ander eigenlijk écht is.

Ursus Eijkelenberg, promovendus rechtssociologie aan de Universiteit van Manchester. Beeld
Ursus Eijkelenberg, promovendus rechtssociologie aan de Universiteit van Manchester.
Meer over