Opinie

Opinie: ‘Om bij stil te staan: 25-jarig Verdrag van Amsterdam van grote invloed op huidige koers EU’

Precies vijfentwintig jaar geleden organiseerde Amsterdam een Europese top die de kiem legde voor de Europese democratie. Dat kunnen we in deze tijden niet onopgemerkt voorbij laten gaan, vindt Jaap Hoeksma.

Het Parool
Juni 1997: autonomen demonstreren op de Dam tegen de honderden aanhoudingen door de politie bij hevige rellen tijdens de Eurotop. Beeld ANP
Juni 1997: autonomen demonstreren op de Dam tegen de honderden aanhoudingen door de politie bij hevige rellen tijdens de Eurotop.Beeld ANP

De huidige debatten over de rechtsstaat in Europa geven aan hoe belangrijk het Verdrag van Amsterdam voor de Europese Unie is geweest. Tijdens de top van regeringsleiders die deze week vijfentwintig jaar geleden op en rond het Frederiksplein werd gehouden, werd de eerste aanzet gegeven voor het dichten van het democratisch tekort van Europa.

De top ontwrichtte de stad en ging met hevige rellen gepaard, maar ‘Amsterdam’ voerde de waarden van de Europese Unie in en legde zo de basis voor het functioneren van de EU als een Europese democratie.

Markt en munt

Na haar oprichting in 1992 stond de EU bloot aan de kritiek dat het statenverband zelf niet voldeed aan de voorwaarden voor toelating tot de Unie. Rechtshulpverleners en politici waarschuwden voor de dreigende ondermijning van de rechtsstaat en uitholling van de democratie. Die argwaan was niet ongegrond.

Het Verdrag van Maastricht richtte zich zo eenzijdig op de afronding van de interne markt en de invoering van een gemeenschappelijke munt, dat zelfs het nieuwe burgerschap van de Unie in het teken van de economie stond. De bedoeling van het EU-burgerschap was volgens ‘Maastricht’ om de positie van die burgers te versterken, die in het kader van de interne markt in een andere lidstaat werkzaam waren. Voor de overgrote meerderheid van de burgers was de EU-status niet meer dan een slag in de lucht.

Van ‘marktmensen’ naar Europese burgers

Het Verdrag van Amsterdam dat vijf jaar later, in juni 1997, werd gesloten, bracht een fundamentele koerswijziging teweeg. Het verlegde de aandacht van de interne markt naar de vorming van een politiek bestel. ‘Amsterdam’ introduceerde de waarden van de EU en legde zo de basis voor het functioneren van de EU als een constitutionele democratie. De onderdanen van de lidstaten werden niet langer als ‘marktmensen’ gezien, maar als Europese burgers.

Drie jaar later werd het Handvest van de Grondrechten van de Unie afgekondigd en kregen EU-burgers hun eigen magna carta. Achteraf bezien vormt het Verdrag van Amsterdam dus het begin van de politieke krachttoer om het democratisch tekort van de EU te overwinnen.

Een democratische unie van democratische staten

Deze eigentijdse benadering van de EU werpt nieuw licht op de afwijzing van de Grondwet voor Europa in 2005. Deze verwerping baande de weg voor de ontwikkeling van de EU tot een duale democratie: een democratie in Europa (van de lidstaten) aangevuld met een democratie van Europa (op het niveau van de Unie). Het Verdrag van Lissabon, dat twee jaar later werd aangenomen, richt de EU namelijk in als een democratie zonder er een staat van te maken.

Deze constructie is nooit eerder vertoond en werd daardoor lange tijd niet gezien of opgemerkt. In het licht van de ontstaansgeschiedenis valt de evolutie van de Unie wel te waarderen én heel goed te begrijpen. De EU is begonnen als een unie van democratische staten en heeft zich ontwikkeld tot een unie van democratische staten die zelf ook een democratie vormt. De EU is, kort gezegd, een democratische unie van democratische staten.

Rechtsstaat

Historische gebeurtenissen zijn zelden onomstreden. De rellen rond de Europese top in Amsterdam waren zo hevig, dat de politie tot onorthodoxe maatregelen overging om de orde te handhaven. De huidige burgemeester vond het optreden van haar voorganger Patijn indertijd dermate onaanvaardbaar, dat zij haar lidmaatschap van de PvdA opzegde.

Een kwart eeuw later is de rechtsstaat op Europees niveau in het geding. Het gaat nu om de vraag of lidstaten die de rule of law niet respecteren, wel de voordelen van de samenwerking mogen incasseren. Dat vraagstuk weegt in het geval van Polen extra zwaar wegens de Poolse steun aan Oekraïne tegen de Russische agressie. Hoewel het EU-Hof van Justitie heeft benadrukt dat lidstaten zich niet aan hun rechtsstatelijke verplichtingen mogen onttrekken, is de strijd nog niet beslist.

Vijfentwintig jaar na de sluiting wordt duidelijk in welke mate het Verdrag van Amsterdam de koers van de EU beïnvloedt. Europa is geen markt, maar de EU werkt mede dankzij ‘Amsterdam’ als een constitutionele democratie. Omdat de rechtsstaat zowel de basis van de Amsterdamse als van de Nederlandse en de Europese samenleving vormt, mag het stadsbestuur niet stilzwijgend aan het jubileum van de ondertekening van het verdrag op 2 oktober 1997 voorbijgaan.

Jaap Hoeksma is rechtsfilosoof en auteur van European Democracy en The EU: a Democratic Union of Democratic States.

Jaap Hoeksma. Beeld
Jaap Hoeksma.
Meer over