Opinie

Opinie: ‘Moeten media stoppen met het ontkrachten van nepnieuws?’

Ook als we weten dat iets niet waar is, weegt het toch mee in onze oordeelsvorming. Daarom vraagt Aaron Mirck zich af of reguliere media nog wel aandacht zouden moeten besteden aan nepnieuws.

Aaron Mirck
Door de onjuiste theorie dat zonnebrandcrème huidkanker kan veroorzaken te bespreken in mainstreammedia, wordt het idee juist geloofwaardiger. Beeld mARTIJN BEEKMAN/ANP
Door de onjuiste theorie dat zonnebrandcrème huidkanker kan veroorzaken te bespreken in mainstreammedia, wordt het idee juist geloofwaardiger.Beeld mARTIJN BEEKMAN/ANP

Recent riep opiniemaker en jurist Eva Vlaardingerbroek op Instagram op om geen zonnebrand te gebruiken. De verspreiding van het nepnieuws over dit bewezen middel tegen huidkanker leert ons hoe fakenieuws werkt. Juist via mainstreammedia (die deze radicalen ironisch genoeg verachten) verspreidt desinformatie zich snel. Moeten media stoppen met het factchecken van nepnieuws?

De voormalig politica voor Forum voor Democratie Vlaardingerbroek is niet de enige die zich zorgen maakt over de werking van zonnebrand. Steeds meer mensen geloven dat je door zonnebrandcrème sneller kanker krijgt dan door de zon zelf. Wie regelmatig buitenkomt, zo geloven ze, zou zijn of haar huid kunnen laten wennen aan de kracht van de zon. Met andere woorden: vertrouw op de kracht van je lichaam en trap niet in het complot van zonnebrandcrèmefabrikanten.

Niet drinken

Het tegendeel is waar: het smeersel beschermt ons juist tegen huidkanker. Dermatoloog Marlies Wakkee legde bij de NOS uit dat alleen het regelmatig drinken van zonnebrandcrème schadelijk zou kunnen zijn. “Het risico dat je loopt als je je niet insmeert, is veel groter dan met zonnebrandcrème,” aldus Wakkee. Deskundige geïnterviewd, nepnieuws bestreden, missie geslaagd. Toch?

De vraag is of dergelijk nepnieuws zou moeten worden ontkracht. Door de theorie over huidkanker door zonnebrandcrème op de NOS te bespreken, wordt het idee geloofwaardiger. Daarbij is het bereik van de NOS-site vele malen groter dan dat van rechtsradicaal Vlaardingerbroek. Moet haar zonnebrandkritiek wel een podium krijgen? Het is wat sommige experts ‘memed into the mainstream’ noemen: een raar idee lanceren en het op een gerespecteerd platform laten ontkrachten. Zo is het verhaal van Vlaardingerbroek toch onderdeel van de mainstreammedia geworden, media die ze ironisch genoeg juist veracht.

De formule van dit soort radicale opiniemakers is bekend en veelal hetzelfde: absurde ideeën lanceren, ophef opzoeken en daarmee publiciteit scoren, zodat ze in beeld blijven bij hun doelgroep. Complotten als pr-strategie. Wie herinnert zich Willem Engel nog die de overstroming in Limburg niet geloofde omdat de provincie boven zeeniveau ligt? Het zou grappig zijn, als het niet zo verdomd triest was.

Fabels ontkrachten

We zien dit patroon ook terug bij de oorlog in Oekraïne. Waar de meerderheid zich schaart achter Zelenski en iedereen Poetin veroordeelt, is het voor sommigen niet zo simpel. Als de NOS en de meerderheid van de Tweede Kamer Poetin als schurk bestempelen, dan stinkt dat zaakje. Een land van pubers. Er zullen vast twee schuldigen zijn, Poetin moest Oekraïne wel binnenvallen, de EU of de Navo deugen niet of – waarom ook niet – er zouden nazi’s actief zijn in de regering van de Joodse Zelenski. Weer hobbelt de NOS erachteraan om deze fabels te ontkrachten.

Ondertussen wijst onderzoek uit dat desinformatie psychologisch heel anders werkt dan we tot nu toe dachten. Ook als we weten dat iets niet waar is, weegt het nepnieuws nog mee in onze oordeelsvorming, zo toonde een studie aan, gepubliceerd in wetenschappelijk tijdschrift Nature. Daarbij moeten we een bron eerst vertrouwen, voor we een factcheck geloven. Wie de NOS niet vertrouwt, vertrouwt een factcheck op de NOS ook niet.

Probleem erger

De vraag is of het factchecken van nepnieuws het probleem erger kan maken. Wat blijkt uit onderzoek: als we iets lezen, slaan we het op, ook als we daarna horen dat het niet waar is. Sterker nog: de correctie van nepnieuws kan juist helpen de onwaarheid te verankeren in ons geheugen. Onze hersenen zoeken namelijk naar informatie die ons bevestigt in onze huidige denkbeelden. Het ontkrachten van nepnieuws zorgt dus soms zelfs voor meer nepnieuws. Wat nu?

Het doet denken aan alle complotten die er de afgelopen jaren waren over het covidvaccin en de mogelijke bijwerkingen ervan. Wie herinnert zich nog de tegenstrijdige theorieën? De vaccinaties zouden giftig zijn en niet werken. Stel je een zwembad voor, waarbij de waarschuwing staat: pas op voor verdrinking, dit water is brandbaar. Hadden mainstreammedia minder van dit soort nepnieuwsberichten over corona moeten factchecken? Hoe nobel ook, zouden er meer vaccinaties – en dus minder coronadoden – geweest zijn zonder factcheckers?

Aaron Mirck schrijft en spreekt over de impact van technologie op ons dagelijks leven. Recent publiceerde hij de dichtbundel ‘Dit algoritme deugt niet’. Beeld Michele Giebing
Aaron Mirck schrijft en spreekt over de impact van technologie op ons dagelijks leven. Recent publiceerde hij de dichtbundel ‘Dit algoritme deugt niet’.Beeld Michele Giebing
Meer over