Opinie

Opinie: ‘Hebben de Russen de betekenis van de letter Z voor altijd veranderd?’

Waar een waterleiding onder de waterbodem een Nederlands water oversteekt zoals hier bij de Amstel, wordt voor hervindbaarheid van deze zogenoemde zinker een fel geel bord met een grote zwarte Z op de oever geplaatst. Beeld Daphne Lucker
Waar een waterleiding onder de waterbodem een Nederlands water oversteekt zoals hier bij de Amstel, wordt voor hervindbaarheid van deze zogenoemde zinker een fel geel bord met een grote zwarte Z op de oever geplaatst.Beeld Daphne Lucker

De Z, door Rusland gebruikt als symbool in de oorlog in Oekraïne, verovert terrein in uiteenlopende contexten. Curator Jacqueline Grandjean vraagt zich af hoe ze het beeld van angst, terreur en bloedvergieten kan wissen en de Z weer kan zien als neutrale letter.

Jacqueline Grandjean

Het gele bord met de zwarte letter Z langs de rivier passeerde ik al honderden keren. Als er een waterleiding (zinker) onder de waterbodem ligt, wordt voor hervindbaarheid een fel geel bord met een grote zwarte Z boven de leiding op de oever geplaatst. Geen enkele keer stond ik stil bij dit bord. Tot de oorlog met de Oekraïne, toen Russische tanks met een letter Z op onze beeldschermen verschenen.

Kranten en nieuwssites speculeerden over de betekenis van die Z. Sommigen zagen de Z als afkorting van za pobedoe, in het Russisch ‘voor de overwinning’. Anderen menen dat de Z staat voor zapad, Westen, of verwijst naar doelwit nummer 1: de Oekraïense president Zelenski.

Een filmcriticus verwees naar een Amerikaanse horrorfilm uit 2013, getiteld World War Z (voor Zombie) en sloeg een brug naar de verdoofde toestand van de Russische samenleving. Aan de andere kant dient de Z in het meest praktische geval om het Russisch militaire materieel snel en duidelijk te onderscheiden van het Oekraïense dat identiek is omdat het afkomstig is uit dezelfde fabrieken.

Eurocentrisme

Over de precieze betekenis blijft het speculeren. Maar wat me al lopend langs de Amstel als een schok trof, was de manier waarop mijn hersenen reageerden op dit overbekende bord. Onmiddellijk schakelden mijn gedachten over van onbetekenende dagelijksheden naar de oorlog en naar Rusland. Die sprong hadden ze eerder niet naar de waterleiding onder de grond gemaakt. Wat was hier aan de hand?

De laatste letter in het klassieke Romeinse alfabet heeft in Rusland geen betekenis als letter. Toch verwijzen de eerder genoemde media zonder uitzondering naar de letter Z. Dat is op zich al een vorm van eurocentrisme, want de gemiddelde Rus ziet geen letter maar een teken zonder relatie met zijn of haar alfabet. De verwijzing naar woorden die op de betekenis van Z wijzen, is dus een westerse denkfout.

De Z is hier gebruikt als beeld. En de kracht van het beeld is dat deze zich snel vermenigvuldigt in hoofden en harten van mensen. Hitler begreep die kracht van het beeld en wist dat de swastika (een oorspronkelijk Aziatisch symbool, hier beter bekend als het hakenkruis) zijn nazigedachtegoed een historisch fundament zou geven.

Gekaapt en gecanceld

Wat misschien begon als een praktisch symbool om tanks mee te onderscheiden, ontwikkelde zich via de media tot een beeld dat gevoelens opriep. Gevoelens van herkenning, heldendom, hoop, solidariteit, nationalisme, macht en oorlogszucht onder Poetinaanhangers. Een beeld dus dat collectieve gevoelens oproept die een groot land eenheid kunnen brengen.

Geen wonder dat de Russische overheid het beeld onmiddellijk claimde en uitdroeg. Het beeld Z verovert inmiddels terrein in uiteenlopende contexten: van het T-shirt van de Russische turner Ivan Koeliak tot de buitenplaats van een kinderziekenhuis, waar kinderen een grote letter Z van sneeuw maakten.

Aan de andere kant vult Z zich met angst, vijandschap, terreur, oorlogsmisdaden en gruwelijk bloedvergieten. De gevreesde Z staat voor een ongekende vernietiging van mensen en steden in Oekraïne. Net als de swastika verdeelt het aanvankelijk onschuldige beeld mensen en landen in de betekenis die ze eraan geven.

Kazachstan en Kirgizië hebben de Z zelfs al in de ban gedaan. Het is daar bij wet verboden het Z-symbool in het openbaar te tonen. De Z is gekaapt en gecanceld, voor altijd in betekenis veranderd. En zo kon het gebeuren dat de Z van zinker een symbool werd voor een poging een deel van Europa totalitair te veroveren.

Kazimir Malevitsj

Op de terugweg langs de Amstel, probeerde ik manieren te verzinnen om de Z weer te zien als letter en zo het beeld van oorlog en het Russische leger te wissen. Met de swastika is dat niet gelukt. In elk geval niet in de westerse wereld. Misschien moeten we het beeld niet aanvallen of verbieden, zoals deze week opnieuw gebeurde in verschillende Duitse deelstaten, maar er in gedachten iets overheen leggen.

Om de Z te bedekken kunnen we toevlucht nemen in het werk van de Oekraïens-Russische kunstenaar Kazimir Malevitsj (1879-1935). Hij groeide op in een boerendorp op het platteland in Oost-Oekraïne.

Zijn zwarte vierkant schilderde hij nadat hij in Moskou de kunstacademie had voltooid. Hij schreef: ‘In het jaar 1913, wanhopig proberend de kunst te bevrijden van het dode gewicht van de reële wereld, zocht ik mijn toevlucht in de vorm van het vierkant.’

Het zwarte vierkant wilde alle visuele verwijzingen naar de werkelijke wereld uitbannen. Het zwarte vierkant is een Zwart Vierkant. Niets meer en niets minder.

Minimale geometrie

Malevitsj en zijn geometrische benadering van kunst werd gewaardeerd door Lenin. Maar onder het bewind van Stalin verdween het werk van Malevitsj uit de openbaarheid en werd het door de staat gesteunde sociaal realisme de ‘officiële kunst’ van de Sovjet-Unie.

Desondanks groeide het zwarte vierkant uit tot een icoon en inspireerde het midden in de Koude Oorlog vooral ook westerse kunstenaars, onder wie Donald Judd, Yves Klein en Jean Tinguely. Tuinen, platenhoezen, metrologo’s en de stad Brasilia zijn allemaal gebaseerd op de minimale geometrie die Malevitsj introduceerde met het zwarte vierkant.

Al die tijd was het in Rusland niet te zien. Het duurde tot in de jaren tachtig voordat het werk daar weer werd tentoongesteld. In dat tijdsgewricht werd de presentatie van het Zwarte Vierkant gezien als een symbool voor vrijheid van denken en expressie.

Het zwarte vierkant kan juist op dit moment, in een verscheurd Europa, helend werken. Een oneindig beeld om de gruwelijke werkelijkheid mee te bedekken. Van Z naar Zwart Vierkant. Malevitsj loopt voortaan mee langs de Amstel.

Jacqueline Grandjean is directeur van het Noord-Brabants museum in Den Bosch en kernlid van de Sociaal Creatieve Raad. Tot voor kort was zij artistiek directeur van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen en daarvoor directeur van de Oude Kerk in Amsterdam. Beeld Maarten Boswijk
Jacqueline Grandjean is directeur van het Noord-Brabants museum in Den Bosch en kernlid van de Sociaal Creatieve Raad. Tot voor kort was zij artistiek directeur van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen en daarvoor directeur van de Oude Kerk in Amsterdam.Beeld Maarten Boswijk