Opinie

Opinie: ‘Bied meer dan opvang, geef Oekraïners een nieuwe plek in onze maatschappij’

Opvang met open armen voor gevluchte Oekraïners is pas het begin, schrijft politicoloog Janine Harbers. Net als alle nieuwkomers hebben ze een plek in de samenleving nodig om betekenis te geven aan het leven in hun nieuwe omgeving.

Janine Harbers
null Beeld ANP
Beeld ANP

Twee jaar nadat ze in 1943 was gevlucht naar de Verenigde Staten schreef Hannah Arendt We Refugees. Hierin vatte ze de pijnlijke ervaring van haar migrantenbestaan samen. De afhankelijkheid van andermans goede wil, de continue strijd om de juiste papieren te bemachtigen en het je verbeten aanpassen aan een nieuwe samenleving.

‘Om te beginnen,’ schreef ze, ‘wij houden er niet van om ‘vluchtelingen’ genoemd te worden. Wijzelf noemen elkaar liever nieuwkomers of immigranten.’ Arendt zag geen reden om de duizenden mensen die aan vervolging door de nazi’s ontsnapten door naar Amerika te gaan onder één noemer te scharen. ‘Want voor zover ik weet bestaat er geen club van mensen die door Hitler vervolgd werden waarvan de naam duidelijk maakt dat de leden vluchtelingen zijn.’

Medemensen

Waarom zou dit voor Oekraïners die vandaag de dag op de vlucht zijn voor Poetin anders zijn? Zij zijn niet alleen vluchtelingen, zij zijn medemensen op zoek naar een nieuw bestaan.

In 1943 was Arendt berooid en op zoek naar houvast in een samenleving aan de andere kant van de oceaan. Een samenleving waarin ze opnieuw iemand moest worden. Net als de honderden en straks tienduizenden Oekraïners die in ons land aankomen. Niemand weet wie je bent of wie je bent geweest. Het doet er niet toe wie je was, je nieuwe identiteit ontleen je aan het feit dat je nieuwkomer bent.

Arendt deelde halverwege de vorige eeuw een aantal rake observaties over nieuwkomers die nog steeds actueel zijn. Als vluchteling ben je ongewenst, we hebben je alleen een vluchtelingenkamp te bieden en je hebt als vluchteling rechten nodig die je beschermen tegen de willekeur van andere staten. Het leven van de nieuwkomer als ‘asielzoeker’ wordt immers bepaald door de politieke gemeenschap waarvan hijzelf geen deel mag uitmaken. De hekken rondom een vluchtelingenkamp staan symbool voor die ruimte.

Nederland – en Amsterdam voorop – opent zijn armen en deuren voor al die Oekraïners op zoek naar veiligheid. Maar voor Oekraïense vluchtelingen is het niet voldoende om ze alleen veilig te stellen in een opvanglocatie. De vluchteling is de zorg van de hele internationale gemeenschap. Niet alleen omdat hij slachtoffer is van oorlog en geweld in Oekraïne, een lot dat hij deelt met de achterblijvers. Maar omdat vluchten ook betekent: weggaan uit de juridische orde die je rechten kan bieden, de natiestaat Oekraïne.

Humaan welkom

Wie niet wordt opgenomen in een nieuwe politieke gemeenschap verliest behalve de bescherming van de staat vooral een eigen plek, een huis, een thuis. Er is dus meer nodig dan de tijdelijke opvang van Oekraïners, namelijk een menselijk perspectief. Een humaan welkom én een duidelijk toekomstbeeld. Want als ik kijk naar al die jaren dat Afghanen en Syriërs in opvangcentra verblijven zonder enig uitzicht op perspectief, dan is dat onmenselijk.

Arendt schetst in haar boek La Condition Humaine drie fundamenten voor een menselijk bestaan, te weten: arbeid, werken en politiek handelen. Arbeid is er om in dagelijkse behoeftes te voorzien, werken draait om iets blijvends toevoegen aan de wereld en politiek handelen is nodig om aanspraak te maken op de rechten en plichten van de staat. Bovendien geeft werk structuur en betekenis aan je leven en zorgt het voor een morele standaard.

De grootste problemen in de huidige opvanglocaties ontstaan doordat mensen geen structuur krijgen in hun dagelijks bestaan, niet kunnen voorzien in hun eigen levensonderhoud en zodoende ook niet van betekenis kunnen zijn in het leven van anderen. Laten we dus niet alleen zorgen voor opvang, maar ook voor betekenis en structuur in het leven van mensen. En dan bedoel ik niet dat alle Oekraïners tomaten moeten plukken in het Westland.

Totalitaire ideologie

De totalitaire ideologie van Poetin die is uitgemond in een oorlog is een uiting van tribaal nationalisme dat de massa opzweept door nepnieuws en schaamteloos geweld. Dit nationalisme bood de afgelopen jaren sommigen hoop op iets dat we zijn verloren: een stabiele natiestaat met een sociale structuur waarin iedereen een plek had en zich kon herkennen. Poetin stelt daar een nieuwe politieke wereldorde voor de in de plaats door het schenden van de rechten van de natiestaat. Gericht op de uitsluiting en de vernietiging van de Oekraïners. Zij worden geslachtofferd.

Totalitarisme was de vloek van de 20ste eeuw. Laten we in de 21ste eeuw onze morele verantwoordelijkheid nemen. Niet alleen door de Oekraïners veiligheid te bieden maar dus ook door ze de kans te bieden om een nieuw bestaan op te bouwen. Het uiteenvallen van Oekraïne ontneemt de Oekraïners een plek in de wereld die hun meningen belangrijk en hun handelen betekenisvol maakt. Het is aan ons om die plek alsnog te bieden.

Janine Harbers is politicoloog en mede-eigenaar van training en adviesbureau Harbers & Van Goethem.

 Beeld
Janine Harbers is politicoloog en mede-eigenaar van training en adviesbureau Harbers & Van Goethem.
Meer over