Opinie

Opinie: ‘Amsterdam mag niet achteloos met zijn Europese erfgoed omgaan’

Dit jaar is het 25-jarig jubileum van het Verdrag van Amsterdam, waarin voor het eerst de waarden van de Europese Unie werden opgenomen. Daarom is het jammer dat de gemeente de EU en Europa uit het oog verloren lijkt te zijn, stelt Jaap Hoeksma.

Het Parool
Tijdens de Eurotop in juni 1997 in Amsterdam maken de regeringsleiders, onder wie toenmalig premier Wim Kok, een fietstochtje. Beeld Werry Crone/ANP
Tijdens de Eurotop in juni 1997 in Amsterdam maken de regeringsleiders, onder wie toenmalig premier Wim Kok, een fietstochtje.Beeld Werry Crone/ANP

Amsterdam dreigt Europa te vergeten. De laatste beleidsdocumenten die op het stadhuis over de rol van Amsterdam in Europa zijn geschreven, dateren van 2012 en 2014, terwijl het feit dat het Verdrag van Amsterdam in 1997 werd gesloten, 25 jaar later onopgemerkt aan het stadsbestuur voorbij lijkt te gaan. Dat is vooral jammer omdat de onderwerpen die een kwart eeuw geleden in Amsterdam werden besproken, nu centraal op de Europese agenda staan. Het ging toen in Amsterdam en nu in de Europese Unie om democratie en rechtsstaat. Daar dient de stad heldhaftig, vastberaden en barmhartig voor op de bres te staan.

Aan het slot van zijn grote boek In Europa uit 2004 wierp de Amsterdamse historicus Geert Mak de vraag op wat de EU eigenlijk is. Hij stelde vast dat de Unie geen imperium is en evenmin een federatie of een statenbond vormt. Zijn conclusie luidde dat het niet uit te maken viel wat de Europese Unie is en dat je er alleen maar over kon zeggen dat de EU uniek is. Vijfentwintig jaar na de sluiting van het Verdrag van Amsterdam in 1997 treedt aan het licht dat ‘Amsterdam’ het begin van het antwoord op die slepende vraag heeft gegeven.

Het Verdrag van Maastricht uit 1992 is befaamd vanwege de oprichting van de EU en de invoering van het burgerschap van de Unie, maar ‘Amsterdam’ heeft de Europese Unie richting gegeven. In Amsterdam werden voor het eerst de waarden van de Unie in de verdragen opgenomen, waaronder de waarden van democratie en rechtsstaat. Het duurde weliswaar jaren voor die waarden in wetgeving en jurisprudentie uitwerking kregen, maar het Verdrag van Amsterdam legde de basis voor het functioneren van de EU als een Europese democratie.

Organisatie van democratische staten

De reden waarom het zolang duurde voordat de EU als een Europese democratie omschreven kon worden, was dat politici en wetenschappers er allemaal vanuit gingen dat het begrip democratie alleen binnen de grenzen van een soevereine staat kon gedijen. Het plan om de EU om te vormen tot een federale staat leed echter schipbreuk door de verwerping van de zogeheten Grondwet voor Europa in 2005. De Duitse filosoof Jürgen Habermas stelde vervolgens de vraag aan de orde of de EU democratisch kan functioneren zonder een staat te vormen.

In haar proefschrift, waarmee zij in 2016 aan de UvA promoveerde, toonde Kathalijne Buitenweg aan dat het Europees Parlement in de loop der jaren ‘representatieve autonomie’ heeft verkregen. Haar visie werd drie jaar later door het Hof van Justitie van de EU bekrachtigd door de conclusie dat de EU op grond van het Verdrag van Lissabon over een autonome democratie beschikt. De Europese Unie vormt dus een organisatie van democratische staten die zelf ook democratisch functioneert. De EU is kort gezegd een ‘democratische Unie van democratische Staten’.

Rechtsstaat onder druk

Wanneer het Verdrag van Amsterdam vanuit het mondiale perspectief van de Verenigde Naties wordt bekeken, neemt het belang ervan nog toe. Dan blijkt dat de EU de enige organisatie van staten op de wereld is die democratisch wil functioneren. Maar vijfentwintig jaar later staan de rechtsstaat en de democratie in de EU zwaarder onder druk dan ooit. Groot-Brittannië heeft de Europese Unie verlaten en in een groeiend aantal andere lidstaten wordt het gezag van de EU en het Europese Hof van Justitie op het terrein van de waarden van de Unie ter discussie gesteld.

Amsterdam mag dus niet achteloos met zijn Europese erfgoed omgaan. De stad dient zich bewust te zijn van de fundamentele rol die zij heeft gespeeld in de ontwikkeling van de EU tot een Europese democratie. De 25ste verjaardag van het Verdrag van Amsterdam vormt een unieke mogelijkheid om de rol van Amsterdam in Europa te markeren en om op te komen voor het respecteren van de beginselen van rechtsstaat en democratie in de Europese Unie.

Jaap Hoeksma is rechtsfilosoof en auteur van ‘European Democracy’ en ‘The EU: a democratic Union of democratic States’.  Beeld -
Jaap Hoeksma is rechtsfilosoof en auteur van ‘European Democracy’ en ‘The EU: a democratic Union of democratic States’.Beeld -
Meer over