Opinie

Opinie: ‘3D-reproducties zijn geen gevaar voor de kunsten, maar kunnen die juist redden’

Er wordt wel gezegd dat reproducties tot ‘de dood van kunst’ zullen leiden, maar volgens Liselore Tissen is eerder het tegenovergestelde waar. ‘Het maken van 3D-reproducties kan juist een remedie zijn tegen het volledig verdwijnen van originele kunstwerken.’

Liselore Tissen
De Anatomische les van Dokter Deijman is in 1723 tijdens een brand zwaar beschadigd. Beeld Amsterdam Museum
De Anatomische les van Dokter Deijman is in 1723 tijdens een brand zwaar beschadigd.Beeld Amsterdam Museum

Na twee jaar uitstel is het zover: de 59ste editie van de Biënnale van Venetië, hét evenement voor musea en kunstenaars om alles uit de kast te halen, is in volle gang. Helaas is er niet slechts kunstzinnige pracht te zien. Zoals bekend zucht Venetië onder het massatoerisme. Niet alleen erfgoed is in gevaar, kunstwerken worden steeds fragieler of dreigen geheel te verdwijnen.

Denk aan de onlangs besmeurde Mona Lisa en de grotschilderingen in Marseille die onderwater staan. Datzelfde probleem ondervond Fondazione Prada tijdens het opstellen van hun Biënnale-tentoonstelling Human Brains. De galerie wilde De Anatomische les van Dokter Deijman, geschilderd door Rembrandt van Rijn en onderdeel van de collectie van het Amsterdam Museum, dolgraag lenen. Het werk mag maar beperkt reizen omdat het in 1723 zwaar beschadigd is geraakt tijdens een brand.

De oplossing? Een hoogwaardige 3D-reproductie. Erg gewaagd van het Amsterdam Museum, want het komt nu nog nauwelijks voor dat een museum een haast niet van echt te onderscheiden 3D-kopie aanbiedt in plaats van het origineel.

Maar waarom naar Fondazione Prada gaan om een 3D-kopie te zien, die niet authentiek is? Al in 1935 waarschuwde de Duitse socioloog Walter Benjamin voor ‘de dood van kunst’, door de komst van ‘mechanische reproductie’, in zijn tijd fotografie. Volgens hem zou de betekenis en het bijna religieuze karakter van het kunstwerk ten onder gaan door de werkelijkheid met één druk op de knop vast te leggen en eindeloos te verspreiden.

Objecten van de massa

Door reproductie zijn kunstwerken zijn niet langer exclusief, vond Benjamin, maar worden ze gepopulariseerde objecten van de massa die totaal uit context gerukt overal tegelijk te zien zijn. Google De Anatomische les en het schilderij is meteen te zien, waar je ook bent. Ook het massale museumbezoek om topwerken te zien, past in Benjamins nachtmerrie. Weten die miljoenen voorbijtrekkende bezoekers wat het schilderij betekent? Kunstwerken verliezen zo hun ziel, aldus Benjamin.

Maar is de waarde van kunst te beperken tot uniek materiaal alleen, zoals Benjamin bepleitte, en verliest kunst inderdaad haar waarde als je haar veelvuldig kopieert? Nee, het tegenovergestelde blijkt juist het geval.

Benjamin heeft gelijk dat De Anatomische les transformeert tot een object van de massa, doordat deze tegelijk in Amsterdam en Venetië is en het nóg meer mensen bereikt. De waardering voor het werk en de waarde daarvan lijden daar echter allerminst onder. Door steeds betere mechanische reproductietechnieken, zoals 3D-printen, augmented reality en virtual reality zijn we niet minder, maar meer geobsedeerd geraakt met het unieke object. Ouderdomstekenen zoals verkleuringen en craquelure zijn hét bewijs voor de echtheid van kunst en de verbinding met het verleden. En dat is wat we allemaal in levende lijve willen zien als we naar een museum gaan.

Kunst is meer dan het materiaal alleen

De curators van Fondazione Prada vinden het uiteraard jammer is dat de Rembrandt er niet is, maar ze vertelden heel blij te zijn met de 3D-print. “Kunstwerken zijn meer dan het materiaal alleen. Het gaat ons om het verhaal van de tentoonstelling, niet om het tonen van originele kunstwerken. De kopie is in dezen cruciaal.” Bovendien staat bij elke kopie – want bijna de helft van de tentoonstelling bestaat uit kopieën – vermeld waarom hiervoor gekozen is. Zo willen de curatoren de bezoekers laten beseffen hoe fragiel kunstwerken zijn en dat reproducties juist het unieke materiaal van het origineel beschermen.

Bezoekers vinden, bleek uit interviews die ik heb afgenomen, bovendien dat het schilderij zijn ziel als reproductie niet is verloren. Het overgrote merendeel van hen vond De Anatomische les een cruciaal onderdeel van de tentoonstelling. Het feit dat het een 3D-print betrof deed daar voor hen niet aan af; ze waren eerder onder de indruk van hoe echt de reproductie lijkt. Bovendien gaven meerdere bezoekers aan dat zij, door het zien van de replica, het echte werk nog meer zijn gaan waarderen.

Het verlangen om het origineel te zien

Dus hoewel de 3D-print niet de authentieke waarde van het origineel heeft, versterkt die wel het verlangen om de Rembrandt een keer in het Amsterdam Museum te komen bekijken. In tegenstelling tot Benjamins claim, lijkt de ‘mechanische’ 3D-reproductie niet voor ‘de dood van kunst’ te zorgen, maar juist een remedie te zijn tegen het volledig verdwijnen van originele kunstwerken.

Dit is slechts één voorbeeld van de vele keren dat er op reproducties moet worden teruggevallen. De replica’s van de grotten van Lascaux in Frankrijk en de Vallei der Koningen in Egypte laten al het succes en de waarde hiervan zien. In Marseille staat ook al een kopie van de grotschilderingen op de planning. De samenwerking tussen het Amsterdam Museum en Fondazione Prada laat zien dat wanneer de obsessie voor het originele materiaal wordt losgelaten, een kopie het begin kan zijn van een veelvoud aan nieuwe interpretaties en de overleving van Rembrandts origineel. Immers, wat heeft men aan authentiek materiaal als de afbeelding en de voorstelling waar wij zo aan gehecht zijn door verval niet meer toegankelijk is of zelfs helemaal verloren gaat?

Liselore Tissen is buitenpromovendus technische kunstgeschiedenis aan Universiteit Leiden en TU Delft. Beeld
Liselore Tissen is buitenpromovendus technische kunstgeschiedenis aan Universiteit Leiden en TU Delft.
Meer over