Marcel Levi. Beeld Artur Krynicki
Marcel Levi.Beeld Artur Krynicki

Ook in de coronapandemie werkt angst aanjagen om tot ander gedrag te bewegen averechts

PlusMarcel Levi

Marcel Levi

De recente milieurapportage van de Verenigde Naties liegt er niet om: de leefomgeving op aarde verandert snel en dat heeft veel negatieve gevolgen. Het enige wat helpt is drastisch ander gedrag, maar dat valt niet mee. Tegelijkertijd blijkt dat bangmakerij geen succesvolle strategie is om tot die gedragsverandering te komen. Het idee dat mensen zich anders gaan gedragen door ze angstig te maken, werkt nauwelijks. Je kunt eindeloos doempraten over verzengende droogte en overstromingen van Bijbelse proporties, maar dat laat mensen echt niet matiger consumeren of wat minder te reizen.

Ook in de coronapandemie werkt angst aanjagen om tot ander gedrag te bewegen averechts. Virusexperts op televisie menen als ware doemprofeten geloofwaardiger over te komen met een bijna sadistisch pessimisme over megaresistente virusmutaties, overkokende ziekenhuizen, snel verdwijnende immuniteit en falende vaccins. Volop uitvergroot door naar slecht nieuws snakkende media.

Behalve dat dit alles ondanks anderhalf jaar corona-ellende niet is uitgekomen, werkt dat angst aanpraten niet. Mensen die verstandig genoeg zijn om een beetje afstand van elkaar te houden, deden dit toch al en reeds angstige mensen werden alleen maar banger. Tegelijkertijd lieten mensen die zich niet veel van anderen willen aantrekken zich ook door alle hel en ­verdoemenis niet ompraten of werden alleen nog maar bozer.

Het werkt net als die akelige plaatjes van zwarte longen, rottende tanden en lelijke baby’s alsmede beloftes van tumoren, amputaties en impotentie op pakjes sigaretten. Die brengen rokers niet tot stoppen. In een recent vergelijkend onderzoek bleek dat mensen die geconfronteerd werden met deze grafische waarschuwingen net zo min stopten met roken als zij die blanco pakjes sigaretten kochten. Roken is een verslaving en daar helpt geen angstaanjagend plaatje tegen. Rokers weten allang dat het ongezond is en dat het stinkt maar dat leidt niet direct tot gedragsverandering.

Wat helpt dan wel? Mensen overtuigen dat iets – ook op korte termijn – beter is voor henzelf of voor hun naasten is soms effectief. Vrijwel elke zwangere stopt (in ieder geval tijdelijk) met roken. Ook een andere maatregel is bewezen effectief: gedrag sturen met geld. In Australië kost een pakje sigaretten nu 20 euro en daardoor neemt onder jongeren het roken snel af. In Nederland is uitgezocht dat voor veel mensen het kantelpunt ligt bij ongeveer 14 euro. In Californië leidde invoering van suiktertaks tot een kwart minder consumptie van zoete frisdrank. Sommige Nederlandse politieke partijen willen de btw op groente en fruit afschaffen. Zolang dat niet gebeurt zouden supermarkten wat meer gezonde dingen in de aanbieding kunnen doen in plaats van al die zoute en vette kant- en klaarproducten.

Als we echt tot gedragsverandering willen komen is angst een beroerde raadgever. We ­lijken ons liever te laten leiden door onze portemonnee.

Marcel Levi is voorzitter van de raad van bestuur van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). Daarvoor was hij ceo van University College London Hospitals en bestuursvoorzitter van het AMC. Lees al zijn columns hier terug.

Reageren? m.levi@parool.nl.

Meer over