Derk Sauer. Beeld Artur Krynicki
Derk Sauer.Beeld Artur Krynicki

Het verbod op Memorial is het slotakkoord van ‘het jaar van de afrekening’

PlusDerk Sauer

Derk Sauer

Eind december 1989 waren we te gast bij Nicolai Katsjoerin, kersverse collega bij ons eerste tijdschrift, Moscow Magazine, en zijn vrouw Kamilla. De keukentafel was overladen met gerechten. De muren in de kleine flat hingen vol met sociaal-realistische schilderijen. We klonken elkaar met glaasjes wodka een goed nieuwjaar toe.

De Sovjet-Unie stond op het punt om te vallen, het communisme liep op zijn laatste benen en Moskou was zwanger van optimisme over de toekomst.

Maar de conversatie ging al snel over het verleden. De goelag. De opa die nooit meer terugkwam, de oma die stierf van de honger, de angst en het verraad onder Stalin. De uitzichtloosheid onder Brezjnev. Het kwam als een waterval over ons heen.

“Sorry,” verontschuldigde Nikolai zich, “we hebben al die jaren onze mond gehouden en de familieverhalen weggestopt. Nu kunnen we daar eindelijk openlijk over spreken.”

In de maanden en jaren daarna herhaalde die conversatie zich keer op keer op bezoek bij vrienden. Telkens om de keukentafel – de geliefdste plek van alle Russen.

Iedereen ging op zoek naar het lot van verloren familieleden. Het doorbreken van het taboe op zwijgen was misschien wel de belangrijkste verworvenheid na de ineenstorting van de Sovjet-Unie.

Om daarbij te helpen werd in 1989 Memorial opgericht – met als doel de verschrikkingen van de goelag en de wandaden van het Stalinregime systematisch vast te leggen. Het was een initiatief van onder meer Andrej Sacharov, de ‘vader’ van de Russische atoombom, die daarna vredesactivist werd en de Nobelprijs voor de Vrede kreeg uitgereikt.

De afgelopen dertig jaar groeide Memorial uit tot het geweten van Rusland. Duizenden vrijwilligers tekenen de geschiedenis van vervolgden op, leggen massagraven bloot, stichten musea en geven les op scholen.

Memorial heeft geen politieke aspiraties, zoals Aleksej Navalny, die al sinds januari gevangen zit na te zijn vergiftigd door de Russische geheime dienst. Deze week werden nog twee van zijn regionale activisten opgepakt. Zijn organisatie is verboden en zijn staf gevlucht.

Memorial doet geen onderzoek naar corruptie in de kringen rondom Poetin, zoals de journalisten van het onderzoekplatform Projekt (en anderen) die tot buitenlands agent zijn verklaard en het vege lijf redden door Rusland te verlaten.

Memorial daagt de autoriteiten niet uit met provocatieve acties zoals die van Pussy Riot of bloggers – waardoor de lijst politieke gevangenen snel groeit.

Memorial verzamelt, catalogiseert, graaft op, analyseert en houdt zo het verleden levend.

Dat is in Rusland al een gevaarlijke bezigheid, zoals Memorialactivist Joeri Dmitriev ondervond. De 65-jarige historicus – die een straf van elf jaar uitzit – kreeg er deze week nog twee jaar bij. De goelagonderzoeker die nu zelf in een kamp zit.

En nu is Memorial door de hoogste rechter in Rusland zelf tot verboden organisatie verklaard en moet zij haar werkzaamheden staken.

Het is het slotakkoord van ‘het jaar van de afrekening’ met alles en iedereen die ook maar enigszins onafhankelijk denkt.

Wat 2022 gaat brengen weet ik niet, maar ik ben er bang voor.

Derk Sauer is uitgever van The Moscow Times en columnist bij Het Parool. Hij is ook ­oprichter van de Russische krant Vedomosti en oud-uitgever van RBK Gazeta.

Meer over