Derk Sauer. Beeld Artur Krynicki
Derk Sauer.Beeld Artur Krynicki

Drie memorabele dagen en nachten in augustus 1991

PlusDerk Sauer

Derk Sauer

Wij werden die ochtend wakker door een laag ronkend geluid. Toen ik uit het raam keek van onze benauwde flat op zeven hoog aan de Slav­janski Boulevard zag ik pal voor onze neus een colonne tanks traag voorbij rijden. “Ellen,” riep ik opgewonden tegen mijn vrouw, “het leger rukt op richting Kremlin!”

We zetten de tv aan waar de gebruikelijke ­programmering werd onderbroken door een toespraak van zes nerveus ogende, slecht in het pak zittende Sovjetmannen. Ik moest me sterk vergissen of ze hadden net een fles wodka achterover geslagen.

De mannen kondigden – nu dertig jaar geleden – een staatsgreep aan. Michail Gorbatsjov – de hervormingsgezinde leider van de Sovjet-Unie – was gedetineerd in Jalta, het leger had strategische posities ingenomen in Moskou en de leiding van het land was overgenomen door dit gezelschap grijze bureaucraten.

Ik rende naar mijn auto en volgde de militaire colonne richting het centrum om daar drie memorabele dagen en nachten door te brengen. Duizenden Moskovieten, die net hadden ge­roken aan de door Gorbi gecreëerde opening van het IJzeren Gordijn, kwamen de straat op. Demonstranten blokkeerden ’s nachts bij het regeringscentrum het Witte Huis de tanks en praatten in op nerveuze militairen die zich geen raad wisten met de situatie. Boris Jeltsin, de radicale leider van de Russische deelrepubliek, klom onder gejuich op een tank en wist de commandant te overtuigen de kant van het volk te kiezen.

Met ons zoontje Tom liepen we mee in de begrafenisstoet van drie jonge mannen die in de chaos onder de tanks waren gekomen. “Nu wordt Rusland vrij,” zei ik tegen Tom.

Als enige Nederlandse journalist had ik ­destijds een mobiele telefoon – een enorm ­bakbeest dat alleen via de accu van mijn auto werkte – waarmee ik non-stop live verslag deed van de gebeurtenissen. Voor onze neus zagen wij de Sovjet-Unie en daarmee het communis­tische systeem in elkaar storten en Rusland als natie ontstaan.

Op een klein monument ter nagedachtenis aan de drie doden bij de Arbat na herinnert niets aan die augustusweek. En ook het 30-­jarige jubileum ging deze week in Moskou geruisloos voorbij. De vrijheid die Jeltsin bracht, ging immers gepaard met chaos en ­bittere armoede. De ooit machtige Sovjet-Unie raakte aan de bedelstaf.

Vladimir Poetin wist in 2010 de stemming in het land goed te treffen met de uitspraak: “Wie de ineenstorting van de Sovjet-Unie niet betreurt, heeft geen hart, en wie de Sovjet-Unie weer in ere wil herstellen, heeft geen hersens.”

Inmiddels is een hele generatie Russen opgegroeid zonder de ballast van die augustusweek. Maar het spook van de vernedering en chaos waart nog steeds rond en is de kurk waarop het Poetinregime nog steeds drijft.

Derk Sauer is uitgever van The Moscow Times en columnist bij Het Parool. Hij is ook ­oprichter van de Russische krant Vedomosti en oud-uitgever van RBK Gazeta.

Meer over