Derk Sauer. Beeld Artur Krynicki
Derk Sauer.Beeld Artur Krynicki

Dat veel Russen zich rondom hun vlag verenigen, zie ik in mijn eigen omgeving

PlusDerk Sauer

Derk Sauer

Het onafhankelijke peilingbureau Levada meldde deze week dat 83 procent van de Russen achter Poetin staat. Nu valt er best wat af te dingen op opiniepeilingen die tijdens een oorlog worden gehouden – zeker in een totalitair land als Rusland. Maar dat veel Russen zich rondom hun vlag verenigen, zie ik in mijn eigen omgeving.

We vierden dit weekend de dertigste verjaardag van Lilia, de partner van zoon Pjotr. Het diner was heel gezellig, maar Lilia zat er wat pips bij. Haar ouders in Moskou hadden niets van zich laten horen. “Sinds de oorlog hebben we geen contact. Ze staan pal achter Poetin. Het is vreselijk om zo van je ouders vervreemd te raken.”

Op de redactie van The Moscow Times – voor nu verhuisd naar Amsterdam – vertelde journalist Marina hetzelfde verhaal. “Ik praat nog wel met mijn moeder. Of liever – ik schreeuw. Aan de lijn ontaardt elk gesprek in een schreeuwpartij. Ik kan er niet tegen dat mijn moeder in de Poetinpropaganda gelooft.”

Oleg, die op ons huis in Zjoekovka past, was toen ik drie weken geleden uit Moskou vertrok een verklaard tegenstander van de oorlog. Maar ook hij begint nu te twijfelen en gebruikt ineens de denigrerende term ‘chochly’ voor Oekraïners. “Zeg nu zelf: dat zijn ook geen lieverdjes,” aldus Oleg.

Geen wonder dat de uittocht van jonge Russen die wel tegen de oorlog zijn onverminderd doorgaat. Ik zit dagelijks uren op Zoom te praten met naar Istanboel, Riga en Berlijn uitgeweken journalisten en activisten, die zichzelf opnieuw moeten uitvinden. Redacties van onafhankelijke media proberen zich te hergroeperen of overwegen nieuwe start-ups. Naast Amsterdam openen we voor The Moscow Times een kantoortje in Jerevan, de hoofdstad van Armenië, voor de collega’s die daar zijn neergestreken.

Simpel is het allemaal niet. Na ruim een maand oorlog begrijpt iedereen dat het einde niet in zicht is. Inderhaast verkregen visa verlopen, Schengen is nog steeds gesloten voor de meeste Russen, bankpassen werken niet meer en het geld raakt op.

Veel collega’s zitten ook nog vast in Rusland omdat ze geen ‘zagranpaspoort’ hebben: het enige reisdocument waarmee Russen hun land kunnen verlaten. Gezien de massale uittocht zijn de autoriteiten zeer terughoudend in het uitgeven van nieuwe reisdocumenten.

“Ik schat dat 80 procent van mijn vrienden en collega’s Rusland hebben verlaten,” zegt de bekende oppositiepoliticus Ilja Jasjin in The Guardian. Jasjin behoort tot een klein groepje dappere activisten dat heeft besloten in Rusland te blijven – wat de consequentie ook moge zijn. “Ik snap het risico, maar ik denk dat mijn anti-oorlogsprotest luider en overtuigender klinkt als ik het vanuit Rusland zelf doe.”

De bioloog Oleg Orlov (68) is ook zo iemand. Zijn activisten-cv is indrukwekkend. Hij kan zich nog herinneren thuis posters te hebben gemaakt tegen de Russische invasie in Afghanistan, eind jaren tachtig. Orlov was toen al actief bij Memorial, de organisatie die onderzoek deed naar Stalins goelags. Memorial werd onlangs door het Kremlin verboden. In 1995 nam hij als vrijwilliger de plaats in van een groep burgers die door Tsjetsjeense rebellen was gekidnapt. Een paar jaar later werd hij zelf ontvoerd in de autonome republiek Ingoesjetië.

Sinds de Oekraïense oorlog een maand geleden begon is hij al drie keer gearresteerd. Deze week werd zijn voordeur beklad met de letter ‘Z’ – het hakenkruis van Poetin.

“Wat zich nu in Rusland voltrekt, valt niet te vergelijken met wat eerder in Rusland – of waar dan ook ter wereld – is gebeurd,” zegt Orlov tegen The Moscow Times. “Een land dat zich net heeft ontworsteld aan een totalitair systeem en daar nu weer naar terugkeert.”

“Het probleem is dat we niet weten hoelang dit duurt,” zegt Pavel Tsjikov van Agora, een club die juridisch advies geeft. “Het voelt alsof we op de Titanic zitten. Daarom adviseer ik veel jonge mensen de reddingsboot op te zoeken.”

Dat is geen optie voor de uitgesproken oud-burgemeester van Jekaterinenburg, Jevgeni Rojzman. “Ik ben bijna zestig. Waar moet ik heen? Er zijn gelukkig nog veel ‘normale mensen’ in Rusland. Ik kan ze een hart onder de riem steken door hier te blijven. Maar ik snap nu heel goed hoe Duitse antifascisten zich voelden tijdens het Derde Rijk.”

Voor de 80-jarige Svetlana Gannoesjkina, een icoon uit de dissidentenbeweging van tijdens de Sovjet-Unie, is vertrek ook geen optie. “Ik ben hier geboren en zal hier sterven.” Svetlana richtte een organisatie op die hulp biedt aan vluchtelingen in Rusland, een gemarginaliseerde groep.

“Veel jonge mensen volgden hun hart en sloten zich bij ons aan,” zegt Svetlana. “Maar de meesten zijn vertrokken. Jonge mensen die hoop gaven, maar nu bang en hulpeloos zijn. Ik geef ze groot gelijk dat ze vertrekken. Maar ze laten mij in deze waanzin achter.”

Derk Sauer is uitgever van The Moscow Times en columnist bij Het Parool. Hij is ook ­oprichter van de Russische krant Vedomosti en oud-uitgever van RBK Gazeta.