PlusAchtergrond

Zeynel Erkut is gespecialiseerd in ‘transculturele psychiatrie’: ‘Als je alleen Turks spreekt, vallen veel Nederlandse psychologen al af’

 Zeynel Erkut van Terra Mental Health: ‘Lichamelijke klachten worden makkelijker geaccepteerd dan geestlijke.’ 
 Beeld Nina Schollaardt
Zeynel Erkut van Terra Mental Health: ‘Lichamelijke klachten worden makkelijker geaccepteerd dan geestlijke.’Beeld Nina Schollaardt

Terwijl Nederland vakantie viert, zijn er mensen druk met het puinruimen van de pandemie. Een zomer bikkelen om wachtlijsten en achterstanden weg te werken. Vandaag deel 4: de psychische zorg.

Vandaag kwam hier een bang driejarig kind binnen met een blauw oog, zegt psychiater Zeynel Erkut in z’n spreekkamer in het voormalige Slotervaartziekenhuis. Een gevolg van een klap van vader, die door de lockdown z’n werk is verloren. Mede vanwege de stress en onzekerheid ontwikkelde vader een geagiteerde depressie, die bijdraagt aan een korter lontje.

Het kind alleen in behandeling nemen heeft niet zoveel zin, zegt Erkut. De klachten zijn immers zo duidelijk gerelateerd aan het gedrag van de vader, dat gezinstherapie effectiever is. Maar dat is niet eenvoudig te regelen. Buiten de bureaucratische aanmeldingsprocedure – de gemeente moet toestemming geven – is er nog een drempel. De vader woont pas vier jaar in Nederland en spreekt alleen Turks. Dan vallen veel Nederlandse psychologen en psychiaters af.

Erkut niet. Net als 12 van de overige 13 therapeuten bij Terra Mental Health spreekt hij Turks. En net als veel collega’s is Erkut (deels) in Turkije opgeleid.

Culturele context

Terra Mental Health – met vestigingen in Amsterdam en Zaandam – heeft een specifiek profiel. Het is gespecialiseerd in ‘transculturele psychiatrie’, met de nadruk op Nederland en Turkije. Volgens het CBS wonen in Nederland 417.00 mensen met een Turkse achtergrond. Daarmee vormen zij de grootste groep mensen met een migratieachtergrond, gevolgd door Marokkanen (409.000) en Surinamers (356.000).

Transculturele psychiatrie werkt ‘cultuursensitief’, zegt Erkut: anders dan bijvoorbeeld kanker, gebroken benen of oogziekten manifesteren psychische aandoeningen zich minder universeel en kunnen ze beter worden begrepen en verholpen binnen een culturele context.

Zo is het een bekend gegeven dat Turkse en Marokkaanse Nederlanders zich minder vaak bij de huisarts melden met depressieve klachten, maar wel vaker met vergaande lethargie, onverklaarbare buikpijn of moeheid. Onderliggend spelen depressieve klachten dan wel.

Dat een mentale klacht zich wat vermomd presenteert – somatisatie, in jargon – heeft onder meer te maken met het grotere stigma dat psychische problemen in migrantengroepen hebben. “Het wordt gezien als zwak of schaamtevol,” zegt Erkut. “Lichamelijke klachten worden makkelijker geaccepteerd.”

Drie keer een aanmeldstop

Een ander voorbeeld: islamitische mensen kunnen zeggen bezeten te zijn door geesten of ‘djinns’ die hun angstige berichten influisteren. Vanuit een Nederlandse context neigt de diagnose dan vaker naar een psychose dan vanuit Turks of Marokkaans perspectief. “Djinns zijn vrij gebruikelijk in de islamitische cultuur. Ook mensen zonder psychiatrische problemen ervaren ze.”

Transculturele psychiatrie is overigens niet beperkt tot mensen met een migratieachtergrond. “Een streng gereformeerde Nederlander betrekt bij bijvoorbeeld psychische problemen ook een godsbeeld, terwijl Nederlandse atheïsten dat niet doen. Dat verschil vergt ook een andere grondhouding van de psychiater.”

Mensen met een migratieachtergrond zijn fysiek harder getroffen door de coronapandemie dan Nederlanders zonder zo’n achtergrond, is gebleken uit een studie van de Amsterdamse GGD en Amsterdam UMC. Dat uitte zich in een anderhalf keer hoger sterftecijfer tijdens de eerste coronagolf. Tijdens de tweede coronagolf kwamen ze vier maal vaker met covid in het ziekenhuis. Aangezien de vaccinatiegraad in deze groep ook achterblijft, is de verwachting dat de somatische schade ook in het vervolg van de pandemie onevenredig verdeeld zal zijn.

Ook de psychische problemen als gevolg van de pandemie zijn niet gelijk verdeeld over verschillende groepen, zegt Erkut. Voor zover bekend zijn er geen officiële cijfers beschikbaar, maar de groei die Terra doormaakte, spreekt boekdelen. Vorig jaar had het bedrijf met zo’n 200 cliënten drie keer zoveel aanmeldingen als in 2019, terwijl de zorgvraag nog veel groter is dan Terra aankan. De wachttijd voor zo’n 60 wachtenden (‘Van Groningen tot Maastricht’) liep op van twee maanden naar een jaar. Terra hanteerde al drie keer een aanmeldstop.

Alcohol en drugs

Ook voor andere Amsterdammers zijn de wachtlijsten voor mentale hulp gegroeid, blijkt uit een inventarisatie van zorgverzekeraar Zilveren Kruis (zie graphic). De hulpvraag voor problematisch alcohol- en drugsgebruik groeide na de eerste lockdown met meer dan 50 procent, wat resulteerde in meer dan een jaar wachttijd.

Bij mensen met bestaande psychische problemen nam de ernst toe, zag Erkut in zijn praktijk. En er kwam een grote groep bij. “Mensen die nooit hadden gedacht dat ze psychische hulp nodig hadden. Denk aan iemand met twee goedlopende restaurants, maar die z’n levenswerk in gevaar ziet komen door de lockdowns.” De voornaamste diagnoses die hij stelt: angst, depressie en toegenomen alcohol- en drugsgebruik.

Intussen vreest Erkut ook een strijd met zorgverzekeraars vanwege de toegenomen aanmeldingen. Hij overschreed het zorgbudget voor meer complexe, specialistische hulp vorig jaar met dertig procent. Hij vraagt zich af of hij die zorg vergoed krijgt, of dat hij eigenlijk voor niets heeft gewerkt. “Hopelijk komen we daaruit. Het is nu niet het moment om zuinig te zijn bij de geestelijke gezondheidszorg. Het oplossen van financiële problemen in de zorg als gevolg van de pandemie is bij de ziekenhuiszorg ook gelukt. Dat is hoopvol.”

null Beeld Jet de Nies
Beeld Jet de Nies

De impact van de pandemie

De pandemie en de lockdown hebben in Amsterdam geleid tot een toename van de wachtlijsten voor mentale hulp, toont een tabel van Amsterdams grootste zorgverzekeraar Zilveren Kruis. Waarschijnlijk komt dat door de toegenomen vraag, al zal ook meespelen dat de behandeling vanwege afstandsmaatregelen en ziekte onder zorgpersoneel is bemoeilijkt.

Het aantal zelfdodingen in Nederland was in 2020 met 1825 ongeveer gelijk aan 2019 (1811 suïcides) en 2018 (1829). Als er een economische recessie komt, zal dat aantal wel groeien, zegt onderzoeker Derek de Beurs van het Trimbos-instituut, onder meer op basis van de economische neergang tussen 2007-2013.

De Universiteit Utrecht heeft onderzoek gedaan naar de impact van de pandemie op gezinnen. In 46 procent van de gevallen was er geen invloed (46 procent) of zelfs een positieve invloed (43 procent); vaders droegen door thuiswerken bijvoorbeeld meer bij aan de opvoeding. In 11 procent was de invloed echter negatief. Er werd niet meer huiselijk geweld geregistreerd.

Bij 113 Zelfmoordpreventie is het aantal hulpvragen gegroeid, maar dat kan ook te maken met grotere naamsbekendheid, aldus een woordvoerder. “Het onderwerp corona wordt wel veel besproken. Het zelfvertrouwen bij jongeren neemt af.”

Kinder- en jeugdpsychiater Arne Popma (Amsterdam UMC) verwacht dat ernstige psychische problemen onder kinderen en jongeren de komende jaren met zo’n 50 procent toenemen. “Engeland verwacht zelfs een verdubbeling.”

Meer over