PlusExclusief

Waarom er nog geen coalitieakkoord is in Amsterdam. 10 vragen

Marjolein Moorman, Reinier van Dantzig en Rutger Groot Wassink onderhandelen over een nieuw coalitieakkoord. Beeld Rosa Snijders
Marjolein Moorman, Reinier van Dantzig en Rutger Groot Wassink onderhandelen over een nieuw coalitieakkoord.Beeld Rosa Snijders

PvdA, GroenLinks en D66 zitten ruim een maand met elkaar aan de onderhandelingstafel om tot een nieuw stadsbestuur te komen. Vooraf leek de puzzel makkelijk gelegd, maar toch is er nog geen coalitieakkoord. Waarom gaat het stroef?

David Hielkema

Enigszins verrassend werd de PvdA anderhalve maand geleden met negen zetels de grootste partij van Amsterdam, gevolgd door GroenLinks met acht en D66 met zeven zetels. De drie grootste partijen haalden zo een meerderheid bestaande uit 24 zetels en al snel werd duidelijk dat ze samen het nieuwe college willen vormen.

Of, zoals PvdA-leider Marjolein Moorman een week na de verkiezingen zei: “Duidelijk is wel dat Amsterdam heeft gekozen voor een stadsbestuur met een progressief linkse signatuur. Samen met GroenLinks en D66 willen wij onderzoeken hoe we zo’n stadsbestuur kunnen vormgeven.”

De partijen vormden met SP de afgelopen vier jaar ook al het bestuur en op veel thema’s kunnen ze elkaar goed vinden – denk aan duurzaamheidsambities, de woningmarkt en kansengelijkheid. De verwachting was dan ook dat ze snel tot een coalitieakkoord zouden komen, maar na zes weken ligt er nog altijd geen akkoord.

Hoe staat het ervoor? Waarover onderhandelen de partijen? En maakt de VVD of de Partij voor de Dieren alsnog kans om de stad te besturen?

1. Duren de coalitieonderhandelingen langer dan normaal?

De vorige keer duurde het 64 dagen voordat GroenLinks, D66, PvdA en SP hun handtekening zetten onder het coalitieakkoord Een nieuwe lente en een nieuw geluid. Deze keer duren de onderhandelingen hoe dan ook langer. Informateurs Roos Vermeij en Lodewijk Asscher lieten half april weten dat ze begin juni verwachten klaar te zijn. De partijen mikken op 1 juni, dat zou 77 dagen zijn.

In 2014 duurde het overigens een stuk langer. Dat kwam omdat toen meerdere combinaties van partijen aan bod kwamen tijdens verschillende verkenningen. Uiteindelijk vormde D66 na bijna drie maanden – 85 dagen – een coalitie met VVD en SP.

2. Wie voeren de gesprekken namens de partijen?

Partijleider Marjolein Moorman zit samen met nummer twee Sofyan Mbarki aan tafel. Mbarki is sinds 2018 fractievoorzitter van de PvdA en is in beeld als een van de wethouders in het nieuwe college.

Bij GroenLinks wordt Rutger Groot Wassink geflankeerd door Imane Nadif en Zeeger Ernsting; respectievelijk de nummers twee en drie van de partij. Allebei willen ze fractieleider van GroenLinks worden en de onderhandelingen meemaken is voor die functie een grote pre. Na het coalitieakkoord zullen raadsleden van GroenLinks stemmen wie van hen de partij mag leiden vanuit de raad.

Bij D66 voert partijleider Reinier van Dantzig samen met nummer drie Ilana Rooderkerk de gesprekken. Zij wordt bij de democraten de nieuwe fractievoorzitter. Nummer twee van de partij Daniëlle de Jager schuift ook geregeld aan. Met haar financiële achtergrond een meer dan welkome aanvulling voor D66, zeker gezien de penibele financiële situatie waarin de stad zit.

3. Als de partijen elkaar zo goed kennen, waarom duurt het nu dan langer dan in 2018?

Dat heeft te maken met de grote financiële zorgen die er zijn. Amsterdam heeft al langer veel grotere ambities dan er budget is en door de coronacrisis is de gemeentekas een stuk leger. De financiële krapte maakt het moeilijk de grote beloften uit de verkiezingscampagne waar te maken, zoals het bestrijden van de wooncrisis, de groeiende ongelijkheid en klimaatverandering. Er moeten keuzes gemaakt worden om tot een akkoord te komen – en dat doet bij elke partij pijn.

4. Weten ze inmiddels waarop ze gaan bezuinigen?

Moorman staat erom bekend geen overhaaste beslissingen te nemen. Ze beredeneert goed wat ze wel en niet kan geven en wat dit betekent voor de PvdA – dat frustreert de andere partijen soms, die sneller tot keuzes willen komen. Vorige week zijn ze tot een ruwe financiële schets gekomen, maar definitieve beslissingen zijn er nog niet. De partijen zijn het er wel unaniem over eens dat bij elke euro die de gemeente uitgeeft, bekeken moet worden of het nodig is. In elk domein zal daarom bezuinigd worden.

5. Verdwijnen daarmee de groene en sociale ambities in de ijskast?

Daar lijkt het niet op. PvdA, GroenLinks en D66 vinden alle drie dat het klimaat niet kan wachten. Het lijkt er dan ook op dat ze van Amsterdam nog steeds de ‘groene koploper van Nederland’ willen maken. Maar ze zullen keuzes moeten maken: zo zullen bijvoorbeeld groene daken geen prioriteit krijgen.

Sociale armoede blijft op de agenda. Miljoenen worden vrijgemaakt voor masterplannen voor Zuidoost en Nieuw-West, waarmee de stad preventief inzet op een veilige stad. Het is wel de vraag in hoeverre er ook geld voor de armoede in Noord wordt vrijgemaakt.

6. Zijn er concrete projecten waarop dit college wil bezuinigen?

De gemeente is op dit moment bezig om de Oranje Loper – een route van Centraal Station naar de Jan Evertsenstraat in West – te renoveren. Onlangs bleek dat het 85 miljoen euro duurder uitvalt dan verwacht. Het is aannemelijk dat PvdA, GroenLinks en D66 kijken hoe ze op projecten als deze geld kunnen besparen. In het verlengde daarvan ziet het er ook naar uit dat het nieuwe stadsbestuur wil besparen op kades en bruggen.

7. Komt de rekening ook bij Amsterdammers te liggen?

Daar lijkt het wel op. D66 en GroenLinks zijn voorstander van het verhogen van het tarief van parkeervergunningen; de PvdA hield dat in eerdere gesprekken tegen. Bij D66 ligt het gevoelig om de onroerendezaakbelasting (ozb) te verhogen. Maar als het politieke spel – geven en nemen – is uitgespeeld, zal deze lastenverhoging ingevoerd worden: ze moeten ergens extra inkomsten vandaan halen.

Ook huiseigenaren kunnen een verhoging van gemeentelijke belastingen verwachten, alleen is het nog niet uitgekristalliseerd in welke vorm dit gebeurt. Aan de erfpacht zullen ze niet komen, zo lijkt het. De waterrekening of afvalstoffenheffing zullen ook niet omhooggaan.

8. Spelen de raadsleden van de partijen nog een rol tijdens de onderhandelingen?

PvdA, GroenLinks en D66 hebben zes ‘thematafels’ ingericht. Hier onderhandelen raadsleden van de drie partijen over onderwerpen als klimaat, de sociale stad, veiligheid en werk. Wensen uit deze onderhandelingen gaan weer terug naar de centrale onderhandelingstafel.

De thematafels geven sturing, maar grote invloed hebben ze niet. Over bezuinigingen wordt bij de thematafels bijvoorbeeld niet gesproken, waardoor raadsleden weinig echte harde keuzes kunnen maken. Daarbij komt dat de drie partijen het in grote lijnen al vaak met elkaar eens zijn en ze dus ook niet hard hoeven te onderhandelen.

9. Is het al duidelijk wie de wethouders worden?

Officieel wordt hier niet over gesproken, maar achter de schermen speelt er van alles. De partijen voeren sollicitatiegesprekken en er zijn lijstjes. Moorman (Onderwijs), Groot Wassink (Sociale Zaken) en Van Dantzig zijn in ieder geval zeker van hun wethouderschap. Het lijkt erop dat elke partij daarnaast nog twee wethouders mag aanleveren.

Met name de woonportefeuille is in trek. Van Dantzig heeft hier de afgelopen jaren regelmatig publiekelijk op gesolliciteerd, maar het is de vraag of het hem lukt dit uit te onderhandelen. De PvdA heeft ook een rijke geschiedenis met woonwethouders (Floor Wibaut en Jan ‘​​in gelul kan je niet wonen’ Schaefer) en zal hier ook nu grote interesse in hebben om zo de komende jaren profiel te maken.

10. Bestaat er nog een kans dat bijvoorbeeld de VVD of Partij voor de Dieren in het bestuur komt?

Dat lijkt uitgesloten. PvdA, GroenLinks en D66 houden elkaar stevig vast. Alle drie zeggen ze ‘extra zorgvuldig’ te onderhandelen vanwege de kostenbesparing waarmee de stad de komende jaren te maken heeft. Bovendien is er geen realistische alternatieve samenstelling mogelijk, omdat inhoudelijke verschillen met andere partijen nog groter zijn of omdat er geen meerderheid is. Het moet wel heel gek lopen willen Moorman, Groot Wassink en Van Dantzig begin juni niet hun handtekening zetten onder het nieuwe coalitieakkoord.

Meer over