PlusAchtergrond

VU onderzoekt gevolgen covidcrisis voor kwetsbare Amsterdammers

Ex-verslaafden die terugvielen in oude gewoonten en hoarders die nog verder geïsoleerd raakten. Kwetsbare Amsterdammers werden in de coronacrisis hard geraakt. Goed nieuws is er ook: daklozen werden lang niet zo vaak ernstig ziek van Covid-19 als gevreesd. De Vrije Universiteit onderzoekt met hulpverleners hoe het beter kan.

Malika Sevil
Dak- en thuislozen konden tijdens de lockdown gebruikmaken van noodopvang op verschillende locaties. Ze kregen daar gratis een warme maaltijd, bed, douche en ontbijt aangeboden. Beeld RAMON VAN FLYMEN/ANP
Dak- en thuislozen konden tijdens de lockdown gebruikmaken van noodopvang op verschillende locaties. Ze kregen daar gratis een warme maaltijd, bed, douche en ontbijt aangeboden.Beeld RAMON VAN FLYMEN/ANP

De coronacrisis is een onafwendbaar experiment dat niemand heeft gewild, dus dan kun je er maar beter iets van leren. Met die insteek onderzoekt Elco van Burg, hoogleraar organisatietheorie aan de Vrije Universiteit (VU), op verzoek van Amsterdamse hulporganisaties wat de impact is van de crisis op de kwetsbare groepen en hoe de hulpverlening is geweest.

Het onderzoek loopt al sinds de zomer van 2020 en zit inmiddels in de laatste fase. In die fase wordt bestudeerd hoe sommige organisaties langs elkaar heen werkten en wat er in het vervolg beter moet. Vooral tijdens de eerste lockdown, in maart 2020, stond alles ‘on hold’ waarbij een deel van de kwetsbaren in de stad geen idee meer had waar ze aan toe waren. Trajecten naar eigen woningen of een uitkering werden bevroren en afspraken bij begeleiders, therapeuten en hulpverlening werden afgezegd of op afstand gedaan via videobellen.

“Dat alles abrupt stopte, heeft veel schade opgeleverd,” zegt Van Burg. “Ook aan de huisbezoeken kwam plotsklaps een eind. Vooral over mensen met verslavingsproblemen hoorden we verhalen dat ze in oude gewoontes terugvielen. Daar werd door drugsdealers dan weer misbruik van gemaakt. In enkele gevallen trok de dealer zelfs bij de verslaafde in, wat dan weer tot een uithuiszetting leidde. Als zoiets gebeurt, baalt iedereen daar ontzettend van. Want als de begeleiders wel op bezoek hadden mogen komen, hadden ze die signalen eerder opgevangen.”

Zorgwekkende signalen

Er zijn dus hulpverleners die nu zeggen dat wat er ook gebeurt, ze nooit meer met de huisbezoeken zullen stoppen. “Ze zeggen dat ze desnoods buiten een stukje met de cliënt gaan wandelen.”

Uit de interviews met cliënten en hulpverleners van de deelnemende organisaties – de GGD, het Leger des Heils, HVO-Querido en De Regenboog Groep – kwamen zorgwekkende signalen: de situatie van hoarders, mensen die zó veel spullen verzamelen dat hun huis uitpuilt, leek te verergeren en omdat de woningcorporaties door de maatregelen trajecten stillegden, konden mensen uit de opvang een tijd lang niet doorstromen naar een eigen huis. Zogenoemde couchsurfers, mensen die telkens op een ander adres slapen, kwamen in de knel omdat ze op veel logeeradressen niet meer welkom waren.

Goed nieuws is er ook: er waren kwetsbare Amsterdammers, en dan met name die met psychische problemen, die het juist wel fijn vonden om op afstand begeleiding te krijgen. Volgens Van Burg is het ook goed om te onderzoeken wie daar baat bij hebben.

Dat mensen in een kwetsbare situatie tijdens de covidcrisis harder getroffen zijn, was al in diverse studies duidelijk geworden. Zo wees onderzoek van Amsterdam UMC en de GGD uit dat Amsterdammers met een migratieachtergrond tijdens de tweede coronagolf viermaal vaker met Covid-19 in het ziekenhuis belandden.

Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) berekende dat voor mensen die het minst verdienen de kans om aan de ziekte te overlijden 2,5 keer zo groot is, afgezet tegen de groep uit de hoogste inkomensgroep. Wat daarin een rol speelt is dat mensen met een laag inkomen of een migratieachtergrond vaker overgewicht hebben of ziektes als diabetes en hart- en vaatziekten – kortom: aandoeningen die extra risico geven om ernstig ziek te worden van Covid-19.

Grote verrassing

Een opvallend gegeven, zegt Van Burg, is dat daklozen juist niet hard zijn getroffen door het virus, maar wel door de coronamaatregelen. Alle plekken waar zij onder normale omstandigheden gebruik van maken, zoals de bibliotheek, openbare toiletten of cafés moesten immers dicht, waardoor zijn nergens heen konden. “Het geringe aantal ziektegevallen was voor de hulpverleners een grote verrassing, want juist voor de gezondheid van daklozen werd gevreesd. Ook omdat ze vaak al een zwakke gezondheid hebben. Maar waarschijnlijk leefden zij juist zó geïsoleerd dat ze weinig risico liepen op besmetting.”

Een andere theorie, zo meldt het onderzoek, is dat veel daklozen beter opgewassen waren tegen het coronavirus, omdat ze door de jaren heen al veel immuniteit voor andere (corona)virussen hebben opgebouwd.

Hun probleem zat elders, zegt Van Burg. “Van daklozen en hulpverleners hoorden we dat daklozen veel baat hadden bij de noodopvang. Met de zekerheid van een dak boven het hoofd én een maaltijd komt iemand in een rustiger fase. Volgens begeleiders was er zo veel rust in de noodopvang, die op verschillende plekken in de stad werd ingericht, dat er ruimte was voor échte hulpverlening. Maar zodra de maatregelen versoepelden, sloot het ministerie van Volksgezondheid meteen de noodopvang.”

Gevolg: de daklozen waaierden weer uit over de stad en de plannen konden niet worden afgemaakt. Van Burg: “Volgens de begeleiders hadden ze meer kunnen doen als de noodopvang open was gebleven, ook buiten de lockdowns om.”

Veel rust

Onderzoekers van het RadboudUMC in Nijmegen kwamen tot eenzelfde conclusie in een onderzoek naar daklozen in coronatijd, waar ook GGD Amsterdam aan meewerkte. “Er was 24-uursopvang in kleinschalige opvang. We zagen dat het heel veel rust gaf,” zegt Maria van den Muijsenbergh, bijzonder hoogleraar gezondheidsverschillen.

Verder zagen ze in het onderzoek dat veel mensen die dakloos waren moeite hadden met het regelen van een QR-code, dat de officiële informatie, zeker in het begin, te moeilijk was, waardoor mensen uitweken naar andere, niet officiële bronnen. Dit deed het wantrouwen in de overheid weer toenemen. Maar om met een positieve noot te eindigen: “Er is heel veel meer aandacht in de opvang voor gezondheid en preventie. En dat is positief.”

Meer over