PlusAchtergrond

Vrijdenkers in het Amsterdam Museum is een tentoonstelling over vernieuwers en dwarsliggers – van Spinoza tot Kick Out Zwarte Piet

De typemachine van Theo van Gogh. Beeld Amsterdam Museum
De typemachine van Theo van Gogh.Beeld Amsterdam Museum

Van Spinoza tot Kick Out Zwarte Piet. Vernieuwers, idealisten, dwarsliggers, vrije geesten én activisten van nu en van lang geleden zijn het onderwerp van de tentoonstelling Vrijdenkers in het Amsterdam Museum.

Peter van Brummelen

Filosoof Carlo Ierna werkt aan een nieuwe canon van zijn vakgebied. Op naar een curriculum van de filosofie dat minder wit, minder eurocentrisch en minder mannelijk is. Hij heeft een beurs van 50.000 euro voor de klus. Toen dagblad Trouw onlangs vroeg hoe het ermee stond, antwoordde Ierna dat sommige witte en mannelijke filosofen wel degelijk interessant bleven, maar dat er bij de zogeheten Grote Zeven toch echt enkele denkers gingen sneuvelen. Door Spinoza gaat een streep, wist hij al.

Bij de makers van de tentoonstelling Vrijdenkers, een samenwerking tussen het Amsterdam Museum en het 75-jarig Humanistisch Verbond, staat Spinoza gelukkig onverminderd stevig op zijn voetstuk. Baruch Spinoza (1632-1677), de in Amsterdam geboren zoon van uit Portugal gevluchte Joden, is het uitgangspunt van de tentoonstelling, ook in letterlijke zin: de eerste zaal is geheel gewijd aan de man die niets moest hebben van dogmatisch geloven, maar rationeel denken voorstond en een groot belang hechtte aan het vrije woord en tolerantie.

Banvloek

Spinoza’s boeken waren, vaak tot eeuwen na zijn dood, verboden in het overgrote deel van Europa. In het Nederland van de zeventiende eeuw kon meer, maar in eigen, joodse kring kwamen Spinoza’s opvattingen hem duur te staan. Twee documenten in die eerste zaal maken het nog eens pijnlijk duidelijk. Te zien is de officiële banvloek waarmee hij op 23-jarige leeftijd werd verstoten uit de Joodse gemeenschap (zelfs zijn familie mocht niet meer met hem omgaan). En in een boek met de namen van leerlingen van Ets Haim, een Joodse school, is een streep gezet door die van Spinoza. Cancellen op zijn zeventiende-eeuws.

Baruch Spinoza. Beeld Amsterdam Museum
Baruch Spinoza.Beeld Amsterdam Museum

Spinoza was in zijn afwijzing van dogma’s en liefde voor rede en logica een klassieke vrijdenker. De makers van de tentoonstelling hanteren een ruimere definitie en zien vrijdenkers als – we citeren de persinformatie – ‘vernieuwers, idealisten, dwarsliggers, vrije geesten én activisten’. En zo belanden we in de grotendeels chronologisch opgebouwde tentoonstelling van Spinoza via onder meer de verlichting, wetenschappelijke revolutie, liberalisme, anarchisme en feminisme in het nu. Daar kijken we aan tegen de gezichten van onder anderen Sylvana Simons, David Van Reybrouck en Simon(e) van Saarloos.

De overkoepelende vraag daarbij, in grote letters op de wand: ‘Zijn dit de Vrijdenkers van nu?’ Die vraag mogen de bezoekers blijkbaar zelf beantwoorden, maar voor te stellen is dat sommige bezoekers zich wel zullen afvragen waarom bij die mogelijke hedendaagse vrijdenkers helemaal geen denkers van rechtse signatuur worden gepresenteerd. Er lopen aan die kant van het politieke spectrum toch ook behoorlijk wat ‘dwarsliggers’ rond. Maar denk niet dat in het naoorlogse deel van de tentoonstelling alleen politiek-correcte denkers aan bod komen. Ruim aandacht is er voor bijvoorbeeld Theo van Gogh, Pim Fortuyn en Gerard Reve.

Grote trom

Best een opgave natuurlijk om een tentoonstelling over denkers te maken. Hoe visualiseer je iets dat zich vooral in de menselijke boven­kamer afspeelt? Er komen op Vrijdenkers niet alleen veel prachtige historische objecten aan te pas (een persoonlijke favoriet: de grote trom die vroeger werd meegedragen in optochten van de atheïstisch-humanistische vereniging de Vrije Gedachte voorheen De Dageraad), maar er zijn ook de nodige beeldend kunstenaars voor ingezet.

Zender van radio de vrije maagd, gebruikt tijdens de Maagdenhuisbezetting van 1969. Beeld Amsterdam Museum
Zender van radio de vrije maagd, gebruikt tijdens de Maagdenhuisbezetting van 1969.Beeld Amsterdam Museum

Een waar spektakelstuk is de bijdrage van kunstenaarscollectief Circus Andersom. Voor Vrijdenkers maakten ze een installatie over ‘het spanningsveld tussen het verlangen naar zelfstandig denken en de wens om met anderen verbonden te zijn’. Uit een enorme porseleinkast mag de bezoeker een bord of tegel kiezen om daar met viltstift een argument op te schrijven dat hem er van weerhoudt te ‘vrijdenken’. Vervolgens mag het aardewerk tegen een muur aan gruzelementen worden gesmeten.

Bij de persbezichtiging van Vrijdenkers ging het er bij de porseleinkast nog wat bedremmeld aan toe, bij bezoek aan de tentoonstelling door middelbareschoolklassen zou dat wel eens heel anders kunnen zijn.

Vrijdenkers, Amsterdam Museum, tot en met 27/2

Meer over