PlusReportage

Toeristen naar de regio lokken? ‘De Amsterdamse elite begrijpt het niet en wil het niet’

Het had dé magneet moeten worden die bezoekers en toeristen wegtrekt uit de Amsterdamse binnenstad. Maar tegenstand uit de hoofdstad en twijfels in buurgemeente Haarlemmermeer torpedeerden megatrekker Holland World. ‘Ik heb niet langer de illusie dat je drukteproblemen in Amsterdam kunt oplossen in de regio.’

Herman Stil
Na de coronapandemie is de drukte in Amsterdam weer teruggekeerd. Beeld Ramon van Flymen/ANP
Na de coronapandemie is de drukte in Amsterdam weer teruggekeerd.Beeld Ramon van Flymen/ANP

‘Ik denk aan een Central Park in de metropoolregio Amsterdam. Een plek waar onze bewoners naar toe kunnen om te ontspannen en elkaar te ontmoeten.’

Het is zomer 2014. Met de Amstel als wervende achtergrond ­bezingt Kajsa Ollongren, toen nog wethouder van Amsterdam, in een ronkende wervingsvideo plannen om in Haarlemmermeer tussen Hoofddorp en Nieuw-Vennep Park21 aan te leggen, een recreatiegebied groter dan het Amsterdamse Bos.

Onderdeel daarvan zijn toerismetrekkers met opgeteld de omvang van de Efteling, volgens Ollongren ‘een tweede toegangspoort tot Amsterdam’. Want: ‘Toerisme is belangrijk voor onze regio. We willen méér internationale bezoekers in de regio accommoderen.’

Acht jaar later, Ollongren is inmiddels aan haar tweede ministerspost bezig, ligt het definitieve plan voor Park21 klaar bij de gemeente Haarlemmermeer. Maar de toeristische megatrekker Holland World, die de hoofdstad moest ontlasten, staat er niet meer in.

Omdat Amsterdam er actief voor gezorgd heeft dat Haarlemmermeer er de stekker uittrok, zeggen de initiatiefnemers. Uit angst dat Holland World niet de beoogde bliksemafleider voor Amsterdam wordt, maar juist een toeristenmagneet waardoor, met het aantrekken van 4 miljoen toeristen, de stad nog verder overspoeld zou raken.

Hollandclichés

Vijf themaparken en 14 hotels zouden de toeristische concurrentiestrijd met Amsterdam aangaan. “Het moest zeker geen pretpark worden, laat staan een achtbanenpark,” zegt Hans van Driem van International Destination Strategies, dat sinds 2012 de plannen coördineerde. “Iedereen kon er op elk moment naar toe; toeristen, bezoekers uit eigen land, omwonenden.”

Alleen voor het bezoek aan de verschillende attracties moest worden betaald, de rest van het gebied was – inclusief horeca en vermaak – openbaar. “We wilden goede, spannende culturele attracties om mensen te amuseren en te informeren,” zegt de oud-directeur van Walibi/Six Flags Holland, Floriade 1992 en nationaal toerismebureau NBTC. “Niet Volendam nummer 2 of Zaanse Schans 3, maar de nieuwste attracties die je ook in Universal Studios ziet, met een interactieve bloemenshow, het atelier van Rembrandt of een ride waarin Holland onder water loopt.” Elk gebied zou zijn eigen themahotels krijgen, tot woonboten in nepgrachten toe.

De eerste investering van 650 miljoen euro was in 2018 ‘voor 70 procent geregeld’, voornamelijk geld ‘uit het buitenland’ van commerciële partijen en projectontwikkelaars. In het attractiewereldje circuleerden de Vlaamse Plopsa Group en het Franse themapark Puy du Fou als kandidaten.

Van Driem schermt ook met namen als Mojo, Cirque du Soleil en ID&T voor verschillende attracties. “De Amsterdamse diamantairs deden mee, hotelgroepen en de horeca, tot coffeeshops toe.” Voor negen van de veertien hotels waren uitbaters gevonden.

Steun was er alom. “Tussen 2010 en 2018 hebben we heel serieus met ambtenaren en bestuurders van Amsterdam gekeken of we zo die toerist uit de stad konden halen, maar wel het gevoel geven dat ze in Holland zijn geweest,” zegt John Nederstigt, tussen 2010 en 2018 onder meer wethouder Economie van Haarlemmermeer.

Disneyland

En de animo was groot. “Iedereen wilde wel een Disneyland opzetten. Maar wij zagen zoiets als Corpus in Leiden met aandacht voor de historie van Haarlemmermeer, de inpoldering, de rust en de ruimte.”

“Er zat geen licht tussen het Amsterdamse belang en onze ideeën voor dit gebied. De grootste uitdaging was om Amsterdam te ontlasten, zonder plat vermaak. Ollongren zei dat ze altijd plannen zou steunen die er voor zorgen dat toeristen níet in de stad slapen. Zolang het maar geen Zaanse Schans zou worden waar toeristen een uurtje blijven en dan teruggaan naar Amsterdam.”

tekst gaat onder de kaart verder

Haarlemmermeer zette 10,5 miljoen euro apart voor het attractiedeel van Park21 en stak bijna 2 miljoen euro in de uitwerking van de plannen, naast de 5 miljoen uit het consortium achter Van Driem. Met toerismebureau NBTC werden bijeenkomsten, congressen en economische missies op touw gezet om Holland World onder de aandacht te brengen. “Van Driem trok er hard aan,” zegt Nederstigt. “Hij was een tussenpersonen tussen die leisure world en onze wensen.”

Andersom werd die steun allengs minder gevoeld. Amsterdam krabbelde zowel bestuurlijk als politiek terug, blijkt uit correspondentie tussen beide gemeenten. Steeds vaker kwam vanuit de hoofdstad in verschillende toonaarden de vraag of Holland World kon garanderen dat die 4 miljoen bezoekers níet naar de hoofdstad zouden komen?

Van Driem: “Natuurlijk gaan bezoekers altijd even naar Amsterdam. Mensen die in een hotel bij Disneyland Paris zitten, doen ook een dagje Parijs. Maar ze zouden zich bij ons uitleven, bij ons slapen en bij ons de auto parkeren om met het ov naar Amsterdam gaan. En jaarlijks zou zeker een half miljoen toeristen vanuit Amsterdam een excursie naar ons maken. Dat betekent minder druk op Amsterdam.”

Intellectuele elite

“Maar de intellectuele elite van Amsterdam begreep dat niet. Die wil vechten tegen de drukte in plaats van een kwalitatief alternatief opzetten. Die is bang dat als je toeristen wijst op andere opties dan de Wallen, het Rijksmuseum of Anne Frankhuis, dat juist mensen naar de stad trekt. Maar toeristen komen toch wel. En als je niet zorgt voor alternatieven, dan komen ze naar de plekken die de grootste trekkers zijn.”

De Amsterdamse vrees, terecht of onterecht, staat ook haaks op het beleid van hoofdstad en regio om bezoekers en toeristen actief te spreiden. Zoals verwoord in de Strategische Agenda Toerisme 2025 van de Metropoolregio Amsterdam: ‘Elke bezoeker die ervoor kiest in de regio te verblijven of elke stadsbezoeker die de regio bezoekt, draagt bij aan het verminderen van de drukte. Het zorgt bovendien voor een betere spreiding over de regio van de economische voordelen die bezoekers met zich mee brengen. Hier zal blijvend op worden ingezet.’

Eén van die ambities: ‘Tot 2025 iedere drie jaar een nieuwe toonaangevende attractie in de regio die zelfstandig in staat is grote aantallen (internationale) bezoekers te trekken. Te denken valt daarbij aan ontwikkelingen als Park21 in Haarlemmermeer.’

Maar de omslag was onomkeerbaar. Van Driem: “Doordat Amsterdam zich verzette, ging ook Haarlemmermeer om. We werden onderuit gefietst door de gemeente die dit juist had voorgesteld en er miljoenen had ingestoken. Het zakte als een pudding ineen.”

Niet zo sexy

Dat kwam ook, zegt wethouder Nederstigt, doordat de plannen niet concreet genoeg waren. “Ik had tot het laatste moment het gevoel dat de afstand tussen onze voornemens en de plannen die werden gepresenteerd vrij fors was. Het was niet zo sexy dat mensen ook echt hier zouden blijven. Je moet met een ongelooflijk waanzinnig aanbod komen om mensen uit Amsterdam te houden.” Ook waren er zorgen over de ontsluiting van het gebied en speelden de algemene problemen met PFAS en stikstof een rol.

De plannen voor Park21 zijn nu teruggebracht tot een lokaal recreatiegebied. Nederstigt: “Sommige Haarlemmermeerders zullen dat fijn vinden. Maar de grote kans om Amsterdam te ontlasten, is mislukt.”

Het ontbreekt daarmee rondom Amsterdam aan nieuwe plekken om meer bezoekers naar toe te lokken dan de 23 procent die nu bij een bezoek aan de hoofdstad ook de regio aandoet – ook al is het maar een uurtje en naar geheide trekkers als de Zaanse Schans of Volendam.

Weliswaar staat volgens een recente inventarisatie bijna 60 procent van alle attracties in groot-Amsterdam in de ommelanden, van de twintig grootste bezoekerstrekkers liggen er maar twee buiten de hoofdstad. En dat zal met nieuwe trekpleisters als Fabrique des Lumières (Westergasfabriek) en Our House (Rembrandtplein) of plannen voor een museum voor hedendaagse kunst aan de Zuidas of een Slavernijmuseum niet snel veranderen.

Aantrekkingskracht

De regio kan daar hoogstens het nieuwe Zaandam Amsterdam Museum (Zamu) tegenover zetten, notabene pal op de Amsterdamse gemeentegrens. Grote trekkers, met tastbare impact op de drukte in de binnenstad, zitten niet in de pen. Zelfs een mega-attractie als het in coronatijd geopende Floriworld in Aalsmeer kan met de beoogde 350.000 bezoekers per jaar niet tippen aan de gedroomde aantrekkingskracht voor Holland World.

Amsterdam wijst er op dat Metropoolregio haar bezoekersstrategie momenteel opnieuw tegen het licht houdt, vanwege de groeiende behoefte aan recreatie (door het stijgend aantal inwoners) en het toenemend aantal bezoekers en toeristen (binnen- en buitenlands). ‘De verwachting is dat bij ongewijzigd aanbod en toenemende vraag de plekken die al drukbezocht zijn nog drukker worden’, stelt het startrapport voor die ‘herijking’ .

De oplossing lijkt niet veranderd: ‘Opvangen en effectief spreiden van die groei in de regio vraagt om regie op de ontwikkeling van nieuw toeristisch- en recreatief aanbod.’

Nederstigt, die destijds met Ollongren in promofilmpjes voor Holland World meeronkte, gelooft niet meer in grootschalige bezoekerstrekkers om Amsterdam te ontlasten. “Nederland is klein, er is niet veel ruimte en Amsterdam is altijd in de buurt. Iedereen wil toch naar die grachtengordel.”

Massatoerisme

Hij erkent dat het een sombere conclusie is voor mensen die de toeristendrukte in Amsterdam als rampzalig zien. “Maar Amsterdam en de regio hebben als eerste de taak om hun inwoners een fijne plek te bieden om te wonen, werken en recreëren. Massatoerisme draagt daar niet aan bij. Ik heb niet langer de illusie dat je drukteproblemen in Amsterdam kunt oplossen in de regio.”

Van Driem denkt er, weinig verrassend, anders over: “Over tien jaar krijgen we alsnog gelijk. Dit plan past juist in de druktediscussie. Morgenmiddag kan dit weer uit de kast worden gehaald.”

Drukte bij een kiosk op het Museumplein. Amsterdam wil graag meer mensen de regio laten bezoeken, maar grote nieuwe attracties daar komen er voorlopig niet. Beeld Ramon van Flymen/ANP
Drukte bij een kiosk op het Museumplein. Amsterdam wil graag meer mensen de regio laten bezoeken, maar grote nieuwe attracties daar komen er voorlopig niet.Beeld Ramon van Flymen/ANP

Luister ook onze wekelijkse podcast Amsterdam wereldstad: