PlusReportage

Tinguely’s kinetische kunst is op zijn plek in de storm op NDSM

De rondvarende expositie met het werk van de invloedrijke kunstenaar Jean Tinguely lag zondag afgemeerd in Amsterdam. Bezoekers trotseerden wind en regen, precies zoals de Zwitserse avantgardist het gewild zou hebben. ‘Hij wilde mensen bij zijn kunst betrekken.’

Roelf Jan Duin
Kunstboot Tinguely op NSDM. Beeld Jakob van Vliet
Kunstboot Tinguely op NSDM.Beeld Jakob van Vliet

De regen klatert hard op het bovendek, terwijl de wind vanaf het IJ de bezoekers van de MS Evolutie teistert. Het is ronduit guur, deze zondagmiddag op het NDSM-terrein. Omstandigheden in de geest van de kunstenaar: Jean Tinguely (1925-1991) vond dat zijn publiek onderdeel moest zijn van zijn werk, in plaats van enkel toeschouwer. Hij gruwelde van musea waar in een witte ruimte in stilte naar schilderijen moest worden gekeken: hij wilde beweging, actie! En dus wordt er, naast het trotseren van de wind en regen, participatie verwacht van de bezoekers van het schip, dat deze zomer elf Europese steden aandoet en nu twee dagen in Amsterdam ligt aangemeerd.

De in Bern geboren schilder en beeldhouwer Tinguely geldt als de voorman van een stroming ‘nouveau réalisme’ die in de jaren zestig ontstond en maakte school met kinetische kunst: industriële beelden en sculpturen met draaiende tandwielen en bewegende elementen. Experiment, spel en techniek namen een grote rol in het werk van Tinguely in, waarbij de relatie tussen mens en machine centraal stond.

Een kwart eeuw geleden opende in Basel Museum Tinguely zijn deuren, en om dat jubileum te vieren, vindt nu de rondreizende expositie AHOY! plaats, startend in Parijs en nu, na stops in Antwerpen en Maastricht, in Amsterdam. Hierna vaart de MS Evolutie, een oud binnenvaartschip van bescheiden omvang, door naar het Ruhrgebied, om via Frankfurt en Mannheim weer in Basel aan te komen.

Fontein

Dat de boot Amsterdam aandoet is niet zonder reden: al in 1961 en 1962 exposeerde Tinguely in het Stedelijk Museum en hij onderhield een innige relatie met toenmalig museumdirecteur Willem Sandberg en curator Ad Petersen. Het museum schafte nadien meerdere werken van Tinguely aan en organiseerde in 2016, vijftien jaar na zijn dood, een omvangrijke overzichtstentoonstelling onder de titel Machinespektakel.

Het is daarom dat niet alleen op het schip in de NDSM-haven, maar ook in het Stedelijk zelf wordt stilgestaan bij de Zwitserse avantgardist. Daar vinden performances plaats en worden twee films over het werk van Tinguely getoond. Maar het schip is het drijvende middelpunt van de expositie. Voor op het middendek staat zijn kunstwerk Schwimmwasserplastik, een imposant bouwwerk dat normaal in het park voor het Museum Tinguely in Basel staat en het midden houdt tussen een installatie van wielen en oud ijzer en een fontein. Het water spuit er aan vijf kanten uit, en zeker nu heeft de wind vrij spel, precies zoals Tinguely het voor zich zag.

Benedendeks is een wat traditionelere opstelling, al werkt de kakofonie van een installatie van zeven zwarte schilderijen, elk voorzien van een knop waarmee ze een luid gerinkel laten klinken, licht ontregelend. Ook dat paste bij de Zwitser, die zich in 1959 liet fotograferen toen hij – naar eigen zeggen – 150.000 biljetten van zijn manifest vanuit een vliegtuig over Düsseldorf uitstrooide. Naar alle waarschijnlijkheid was de foto in scène gezet. Kunst is ook: als ze maar over je praten, meende Tinguely.

Harmonica’s

Vervreemdend is ook de performance die de titel body instruments draagt, van kunstenaar Nevin Aladağ, waarbij een man op de kade, tussen de buien door, een trommel op zijn hoofd slaat door nee te knikken. Onder zijn armen draagt hij twee harmonica’s, zijn gehuppel zorgt voor het rinkelen van belletjes die aan zijn outfit zijn bevestigd.

Maar van het publiek wordt dus meer gevraagd dan alleen toekijken en applaudisseren. Aan tafeltjes mogen zij een tekening maken of een boodschap schrijven, die vervolgens als ‘flessenpost’ worden opgeslagen, en later worden doorgegeven aan een andere bezoeker. ‘Have a lovely day, dear stranger,’ schrijft een vrouw. Een man is ondertussen in de weer met een stickervel en maakt een fantasiecreatie. Strak opgerold gaan ze de flessen in.

“Mensen bij zijn kunst betrekken, dat was wat Tinguely het liefste deed,” zegt Roland Wetzel, samensteller van de expositie. “Hij had daardoor een grote aantrekkingskracht op jonge mensen, en nog steeds is zijn werk populair bij jongeren. De thema’s die hij toen aankaartte, zijn nog steeds actueel: de vragen die hij stelde bij de relatie die de mens onderhoudt met techniek, zijn kritiek op het consumentisme en hergebruik van materialen: hij was zijn tijd ver vooruit.” Wetzel heeft Tinguely nooit ontmoet, evenmin kan hij postuum in zijn hoofd kijken, maar hij denkt dat de kunstenaar als hij nu nog geleefd had zeer geïnteresseerd zou zijn in de moderne techniek. “Misschien zou hij nu digitale kunst maken, we weten het niet.”

En terwijl de lucht boven het NDSM-terrein wat opklaart, spuit Tinguely’s bouwwerk nog steeds water in alle windrichtingen. Dinsdag gooit het schip alweer de trossen los, en vaart het richting het zuiden. Steeds in beweging, nooit stilstaan, precies zoals de kunstenaar in het leven stond.

Meer over