PlusDe ziel van Amsterdam

Stadshistoricus: ‘Voor een gemeenschap is vrije ruimte nodig, geen aangeharkte en opgepoetste stad’

Heeft Amsterdam een ziel? En hoe gaat het met die ziel? Deze zomer gaan we samen met deskundigen en lezers op zoek naar antwoorden. Vandaag: stadshistoricus Tim Verlaan over drie historische gebeurtenissen die de stad vormden.

Patrick Meershoek
null Beeld Van Santen & Bolleurs
Beeld Van Santen & Bolleurs

Vraag aan stadshistoricus en universitair docent Tim Verlaan: heeft Amsterdam een ziel? “Het lijkt mij wel. Het is in ons vakgebied al eeuwen de gewoonte om steden te vergelijken met het menselijk lichaam, met de binnenstad als hart, de parken als longen en het stadhuis als hoofd en hersenen.” Lachend: “Dan moet er ergens ook wel een ziel zijn. De vraag is wel of die ziel daadwerkelijk van Amsterdam is, of van de nieuwkomers die elke keer opnieuw iets toevoegen aan het karakter van de stad. Ik denk het laatste: de ziel is geen vaststaand gegeven, maar verandert voortdurend.”

De veranderende stad is het werkterrein van de 37-jarige Verlaan, die als onderzoeker verbonden is aan het Amsterdam Centre for Urban History van de UvA. Hij bestudeert onder meer de gevolgen van de globalisering en flexibilisering voor de stad, en de uitkomsten stemmen hem niet optimistisch. “Het ideaal van een diverse, inclusieve en tolerante stad staat onder grote druk. Amsterdam is altijd een doorgangshuis geweest. De befaamde roltrap: je komt met niks binnen en werkt je op. Die functie dreigt verloren te gaan omdat het voor jonge mensen zonder rijke ouders en andere nieuwkomers vrijwel onmogelijk is om hier nog binnen te komen.”

Einde kraakverbod

Dat was heel anders in de tweede helft van de vorige eeuw. Op het verzoek om drie belangrijke gebeurtenissen uit de historie aan te dragen die verbonden zijn met de Amsterdamse ziel, noemt Verlaan als eerste het arrest van de Hoge Raad van 2 februari 1971 dat een einde maakte aan het wettelijk verbod op kraken. “Dat arrest leidde een periode in van grote bloei voor de tegencultuur in de stad. Het imago van de krakers is sterk bepaald door de rellen van de jaren tachtig, maar de beweging heeft heel veel goeds gebracht door de sloop van historische gebouwen tegen te gaan, en allerlei culturele initiatieven te ontplooien. Voor die tijd was Amsterdam een tamelijke saaie stad.”

Sinds 2010 is het verbod op kraken weer van kracht, en dat zegt volgens Verlaan veel over de tijdgeest. “Het particulier bezit weegt nu zwaarder dan het gemeenschappelijk belang. De kraakbeweging heeft zich ook aangepast. Wat vroeger de krakers waren, zijn nu de kwartiermakers die projectontwikkelaars helpen om de rafelranden van de stad salonfähig te maken. Als de pioniers hun werk hebben gedaan, strijkt de middenklasse neer en daarna komen de beleggers. Alle inspanningen zijn gericht op waardevermeerdering, maar daarmee creëer je geen gemeenschap. Daarvoor is vrije ruimte nodig, geen aangeharkte en opgepoetste stad.”

Suriname

Als tweede historische gebeurtenis van belang noemt de stadshistoricus 25 november 1975, de dag dat Suriname onafhankelijk werd. Het afscheid van de kolonie had grote gevolgen voor Amsterdam: onzekerheid over de toekomst maakte dat in de loop van enkele jaren 140.000 Surinamers op het vliegtuig naar Nederland stapten. Een grote groep belandde in de leegstaande flats van de Bijlmer. Verlaan: “Met de komst van de Surinamers en de gastarbeiders uit Marokko en Turkije werd Amsterdam een multiculturele stad. Het zorgde voor een verrijking van de eetcultuur, het taalgebruik, muzieksmaken en een confrontatie met ons koloniaal verleden.”

De inburgering verliep niet zonder slag of stoot. De huisvesting van de Surinamers zorgde voor hoofdbrekens bij de woningcorporaties en het stadsbestuur. Verlaan: “Er zijn serieuze pogingen gedaan om te komen tot een spreidingsbeleid met als doel het weren van Surinamers uit grote delen van de stad. De gemeenteraad heeft daar een stokje voor gestoken, nota bene onder aanvoering van de toen nog zeer liberale VVD.” Er was een massale heroïneverslaving die grote impact had op het leven in de stad had, met name ook onder Surinamers. “Er wáren beslist grote problemen,” zegt de stadshistoricus. “Dat is zo. De ziel van een stad zit vol krassen.”

Gentrificatie

Ook de derde historische gebeurtenis komt uit de cruciale jaren zeventig. Op 6 september 1978 zetten PvdA, CDA, CPN, D66 en PPR hun handtekening onder een coalitieakkoord met volgens Verlaan grote gevolgen voor de toekomst van de stad. “Het was de tijd van activistische bestuurders als Jan Schaefer en Michael van der Vlis. Dat college nam definitief afscheid van de cityvorming en koos voor stadsvernieuwing en verdichting. Het was ook de tijd dat de middenklasse neerstreek in de verloederde Jordaan. Een voorzichtig begin van de gentrificatie, maar omdat er ook veel sociale huurwoningen bijkwamen, bleef de zaak in balans.”

Het college zette ook een andere ontwikkeling in gang. “De scheepswerven waren ter ziele gegaan, en de stad ging op zoek naar nieuwe bronnen van werkgelegenheid en inkomsten in de dienstverlening. Er kwamen zakencentra als Sloterdijk en later de Zuidas. Amsterdam wilde zich plotseling meten met Londen en Parijs. Er kwam veel meer ruimte voor het bedrijfsleven, waarmee het stadsbestuur steeds nauwer ging samenwerken. Het is paradoxaal: dat college toonde aan de ene kant grote zorg voor de stad, maar heeft ook de deur geopend voor de vermarkting van de stad waarvan we vandaag de dag de wrange vruchten plukken.”

Het is de makke van historici dat zij beter zijn in het verleden dan in de toekomst. Ziet Verlaan nog kansen voor de ziel van Amsterdam? “Ik ben daar niet heel optimistisch over. Internationale ontwikkelingen laten zich lokaal moeilijk sturen als Den Haag niet meewerkt. Tegelijkertijd houd ik mijn studenten steeds voor dat alle ontwikkelingen beginnen met een politiek besluit. De markt heeft veel macht, maar bestuurders en ambtenaren hebben die ook.” Lachend: “Wie weet staat Amsterdam over een halve eeuw deels onder water als gevolg van de klimaatverandering. In de onbegaanbare delen kunnen de anarchistische Amsterdammers een nieuwe start maken.”

Welke gebeurtenissen zijn volgens u onlosmakelijk verbonden met de ziel van de stad? En waarom? Laat het ons weten via zielvandestad@parool.nl

Eerdere afleveringen

Henk Leegte, predikant van de Singelkerk, over de zorg voor de ziel.

Koen Kleijn, hoofdredacteur van geschiedenistijdschrift Ons Amsterdam over drie plekken die veel vertellen over de stad.

Margriet de Roever, culinair historicus, over het Amsterdamse soulfood door de eeuwen heen.