PlusExclusief

Seksuoloog Ellen Laan (1962-2022) maakte praten over seks gemakkelijk

Ellen Laan. Beeld Jitske Schols
Ellen Laan.Beeld Jitske Schols

Seksuoloog Ellen Laan is op 59-jarige leeftijd overleden. Ze werd internationaal bekend vanwege haar baanbrekende onderzoek naar vrouwelijke opwinding en was hartstochtelijk pleitbezorger voor het dichten van de genotskloof tussen mannen en vrouwen. ‘Bij de eerste bijeenkomst vroeg ze of alle aanwezigen zich wilden voorstellen en kort iets wilden vertellen over hun eerste prettige seksuele ervaring.’

Dieuwertje Mertens

“Je had me moeten zien toen ik in maart werd opgenomen in het ziekenhuis: ik was iedereen aan het vertellen over de clitoris,” zei Ellen Laan een paar maanden geleden in een interview in Vrij Nederland. Zaterdag overleed ze in haar woning in Diemen aan de gevolgen van borstkanker.

“Ze had de afgelopen jaren echt haar stem gevonden. Alles waar ze zich haar hele leven mee had beziggehouden, viel als een puzzel in elkaar. Ze was aangekomen op haar plek. Dat is niet voor iedereen weggelegd,” zegt Erick Janssen, hoogleraar seksuologie aan de Katholieke Universiteit Leuven (KU), die al ruim dertig jaar goed bevriend is met Laan.

Samen studeerden ze psychologie aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) en zetten ze daar later een psychofysiologisch laboratorium op. Laan werd internationaal bekend vanwege haar promotieonderzoek in 1994 naar de genitale respons van vrouwen en hoe die samenhangt met lustgevoelens. Vooruitstrevend, want in die tijd werd nauwelijks onderzoek gedaan naar opwinding van vrouwen. Vanwege haar uitzonderlijke bijdragen op het vakgebied van de seksuologie werd Laan in 2021 onderscheiden als Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw.

Porno door vrouwen voor vrouwen

Volgens Janssen genoot Laan de reputatie overtuigend, grondig en serieus te zijn. “Ze stelde vragen die anderen niet stelden. Bijvoorbeeld: wat is de mogelijke impact van de middelen die we gebruiken om onderzoek te doen naar het verschil in opwinding bij mannen en vrouwen? Vaak werd gebruikgemaakt van mainstream porno, die erg op mannen is gericht. Ellen maakte gebruik van porno door vrouwen, voor vrouwen. Ze was de eerste die dat deed.”

“Over seks wordt vaak een beetje lacherig gedaan. Daar besteedde Ellen geen aandacht aan. Als ze in gesprek was met mensen, zag je een snelle omslag in attitude. Ze wist mensen vlot te overtuigen van het belang van haar onderzoek.” Janssen ziet nu een generatie jonge, vrouwelijke promovendi, die in Laan een groot voorbeeld zien en in haar voetsporen willen treden.

In 2012 kreeg Laan een eredoctoraat van de KU Leuven, in 2016 werd ze hoogleraar biopsychosociale determinanten van seksuele gezondheid aan de UvA. Tot voor kort werkte ze als klinisch seksuoloog en hoofd van de afdeling seksuologie en psychosomatische gynaecologie aan Amsterdam UMC. Ze had veel hart voor haar patiënten, van wie sommigen al jaren bij haar kwamen.

Door haar onderzoeken en praktijkervaring, realiseerde Laan zich steeds meer dat het verschil in seksuele beleving tussen heteroseksuele mannen en vrouwen deel is van een groter maatschappelijk probleem; een systemische ongelijkheid tussen mannen en vrouwen. In 2018 richtte ze stichting Seksueel Welzijn Nederland (SWN) op met het doel de ‘genotskloof’ tussen mannen en vrouwen te dichten en gendergelijkheid op het gebied van seksualiteit te bevorderen.

Zonder poeha

“Door SWN heeft het activisme van Ellen de vrije loop gekregen,” zegt bestuurslid van SWN Sacha Simons. De veranderkundige en oprichter van organisatie Zorgdragers ontmoette Laan voor het eerst op haar werkkamer aan de UvA: “Ellen was ontzettend gastvrij, zonder enige poeha. Ze zou die avond op televisie komen bij Eva Jinek, dat vond ze zelf erg verwonderlijk. Ze was bescheiden, dat maakte haar heel toegankelijk. Ze was echt geïnteresseerd in de ander. Daarnaast was ze ontzettend tolerant: ze verdroeg alle mogelijke andere ideeën, hoe ver die ook van de hare verwijderd waren en kon goed feedback verdragen.”

Bij de eerste bijeenkomst van SWN die Simons bijwoonde, ‘met heel veel vlaai’, vroeg Laan of alle aanwezigen zich even wilden voorstellen en kort iets wilden vertellen over hun eerste prettige seksuele ervaring. Simons: “Daar werd de drempel direct geslecht.” Laan gaf een lezing en zei: “Van alle vrouwen heeft 10 procent pijn bij penetratie. Dat kan natuurlijk niet. Bij iedere andere aandoening heet dit een epidemie.” Simons: “Ze wist het belang van haar boodschap heel helder voor het voetlicht te brengen. Praten over seks is nog nooit zo gemakkelijk geweest. Mogelijk ongemak verdween door haar meteen. Door Ellen heb ik de woorden gevonden om over seks te praten.”

Vulva positivity

Laan pakte ieder podium om haar boodschap naar buiten te brengen. Ze was ontzettend actief op sociale media om zich in te zetten tegen seksueel geweld en zich uit te spreken voor gelijkheid in seksueel genot. Ze schoof aan bij televisieprogramma’s als Jinek, was te gast in College Tour en bij Khalid & Sophie om te praten over ‘vulva positivity’. De afgelopen maanden kreeg ze veel aandacht in de media. Ze sprak erg open over haar naderende dood, ook een taboe dat ze wilde slechten.

Vorig jaar kreeg ze te horen dat ze voor de tweede keer borstkanker had, ditmaal uitgezaaid. “Soms vind ik het ook wel jammer dat je blijkbaar je eindigheid aangezegd moet krijgen om je te realiseren wat echt belangrijk is,” zei ze in Vrij Nederland. Ze vond het erg moeilijk dat ze niet meer alles kon doen wat ze wilde doen. Ze vertrouwt erop dat de stichting haar werk voortzet. En ze was ontzettend verdrietig dat ze haar dochters Leah en Britt en haar geliefde Mario moest achterlaten.

Meer over