Het terrein van Bontrup / Graniet Import Benelux in het Amsterdamse Westpoort.

PlusExclusief

Rechtszaken, waarschuwingen en ultimatums: wie durft de grote speler achter steenstof granuliet nog te bevragen?

Het terrein van Bontrup / Graniet Import Benelux in het Amsterdamse Westpoort.Beeld Marc Driessen

Of granuliet, een steenstof die vooral dient als ondergrond voor snelwegen, schadelijk is, is voer voor discussie. Wel duidelijk is dat de enige producent alles op alles zet om het imago van het spul te beschermen. ‘Het is pure pesterij.’

Jesper Roele en Bas Soetenhorst

Post namens het in het Amsterdamse Westpoort gevestigde bedrijf Graniet Import Benelux (GIB), dat is niet per definitie goed nieuws. Als onderzoeksprogramma Zembla in februari 2020 aandacht besteedt aan het mogelijk schadelijke granuliet, is gepensioneerd milieuchemicus Joop Harmsen een van degenen die waarschuwen voor risico’s. In een rondetafelgesprek in de Tweede Kamer dat volgt, herhaalt hij die woorden.

Een paar maanden later ontvangt Harmsen een brief van een advocaat namens GIB, de enige producent van granuliet. Hij krijgt veertien dagen om tot inkeer te komen. Harmsen volhardt, waarna de advocaat waarschuwt voor ‘andere maatregelen’.

Datzelfde gebeurt in voorjaar 2021, als Harmsen opnieuw kritisch is over granuliet. De advocaat sommeert hem binnen twee dagen met een toelichting te komen. Wederom negeert Harmsen het ultimatum.

‘Zeer intimiderend’

Gerechtelijke stappen blijven uit, maar hij ervaart de berichten als ‘zeer intimiderend’. “Je vrijheid van meningsuiting is in het geding,” zegt hij nu.

GIB benadert meer critici die bij Zembla aan het woord zijn gekomen. VU-hoogleraar integriteit Rob van Eijbergen krijgt een telefoontje van een GIB-zegsman. Van Eijbergen herinnert zich het gesprek als ‘intimiderend’. “Hij zei dat hij een juridisch dossier over mij aan het opbouwen is en dat ik goed achterom moet kijken op straat.” Het bedrijf werpt die aantijging verre van zich.

Nadien daagt GIB Van Eijbergen voor de integriteitscommissie van de VU, dat de klacht tegen de hoogleraar niet-ontvankelijk verklaart.

Welkom in de wereld van de granulietlobby. GIB laat niet met zich sollen, onderstreept een rondgang langs partijen die met het bedrijf te maken kregen. De meesten zijn terughoudend met commentaar, uit vrees voor juridische stappen.

Verkleuring van een natuurplas

De zaak belandde in de openbaarheid nadat inwoners van het Gelderse West Maas en Waal in 2019 aan de bel trokken over verkleuring van een natuurplas na granulietstortingen. Toezichthouders van Rijkswaterstaat raakten gealarmeerd over een bindmiddel in de steenstof, polyacrylamide. Ze vreesden risico’s voor volksgezondheid en natuur. Daarnaast stelden zij dat granuliet naar de letter van de wet geen grond is en niet mag worden gebruikt om plassen minder diep te maken (waar het bij de natuurplas voor werd gebruikt). Maar ze werden teruggefloten door de top van Rijkswaterstaat, mede na bemoeienis van Halbe Zijlstra, oud-minister en topman van VolkerWessels. Het gebruik van granuliet kan dus doorgaan.

Na de Zembla-uitzending nam de veiligheidsdiscussie een vlucht. Inmiddels zijn talloze rapporten verschenen en gerechtelijke uitspraken gedaan ten gunste van GIB. Het kabinet en rechters vinden vooralsnog dat niets mis is met granuliet. Maar het laatste woord is nog niet gezegd, het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat zal het RIVM opnieuw onderzoek laten doen.

De belangen zijn groot: op veel plekken ligt granuliet. Rond Amstelveen is afgelopen maanden een kleine 200.000 kuub granuliet gebruikt voor verbreding van de A9. Dat komt neer op duizenden ritjes met volle vrachtwagens vanuit de Amsterdamse Zanzibarhaven, die vol ligt met het materiaal dat ontstaat bij het stukslaan van graniet. Daarmee levert GIB stenen voor onder andere asfalt.

Wegenbouwend Nederland

Als granuliet niet langer zou mogen dienen als grond en voor het minder diep maken van plassen, heeft GIB een probleem. Waar moet het heen met de heuvels granuliet? Ook wegenbouwend Nederland is dan in last, omdat GIB stenen voor asfalt levert. Dat concerns als Ballast Nedam en VolkerWessels een aandeel hebben in het bedrijf, onderstreept dat belang.

De broers Peter en Bram Bontrup hebben de dagelijkse leiding. Vader Franz is grondlegger van het internationaal opererende moederbedrijf Bontrup. Quote schatte zijn vermogen in 2020 op 140 miljoen euro. GIB draaide dat jaar een omzet van 75 miljoen. Maar de aanhoudende discussie over granuliet vormt een bedreiging voor het gebruik ervan.

Het verklaart waarom GIB niet stilzit bij kritiek. Zo moest een oud-officier van justitie en voormalig bijzonder hoogleraar milieurecht in december eerdere uitspraken in Zembla rectificeren: ‘De rechtbank heeft mij, Gustaaf Biezeveld, veroordeeld tot het publiek maken van deze rectificatie door middel van verzending als persbericht.’

Biezeveld betichtte GIB in de uitzending van illegale afvalstortingen en sprak van een economisch delict ‘van de hoogste categorie’. “Dan moet je aan gevangenisstraffen denken van maximaal zes jaar.” Herhaling van die beschuldiging betekent voor hem nu een boete van 1000 euro per keer – oplopend tot maximaal 50.000 euro. Ook moet Biezeveld materiële schade vergoeden. De hoogte is nog onbekend.

‘Zemblabla’

Zembla zelf ligt ook onder vuur. De Raad voor Journalistiek verwijt het programma deels onzorgvuldige en tendentieuze berichtgeving. Uit protest besloot BNNVara de raad niet langer te erkennen. De uitspraak kan de voorbode zijn van een schadeclaim; Zembla is door GIB voor de civiele rechter gedaagd.

null Beeld Marc Driessen
Beeld Marc Driessen

Contact met GIB verloopt voor media steevast via woordvoerder Hans Stupers; de familie Bontrup blijft op de achtergrond. Op sociale media haalt Stupers graag uit naar ‘Zemblabla’. ‘Wij bij GIB hebben gezien en ervaren hoe ver Zembla gaat met Fakenews Journalistiek,’ twitterde hij.

Ook andere critici komen aan bod: de Volkskrant (‘in dit dossier onbetrouwbaar’, volgens Stupers vergelijkbaar met Donald Trump die zijn ongelijk niet kan toegeven), milieuchemicus Harmsen (‘Hahaha die Harmsen!’) en Zemblajournalist Roelof Bosma. Bij een foto van Robert De Niro en Al Pacino in de misdaadfilm The Irishman schrijft Stupers: ‘Midden: Roelof Bosma. Rechts, met hoed: Joop Harmsen.’

Critici van granuliet zien het als onderdeel van een intimidatiecampagne. “Steeds meer mensen zijn bang hun mond open te doen,” zegt Gert-Jan van Engelen, lid van een burgercollectief in Gelderland dat aan de basis stond van de Zembla-aflevering. “De intimidatie is effectief.”

De handen vol eraan

GIB ziet dat compleet anders. Het bedrijf zegt ‘onwaarheden’ over zichzelf recht te willen zetten. Het verwerpt alle beschuldigingen over intimidatie en zegt grote reputatieschade te hebben geleden.

Het bedrijf ontkent ook het gemeentebestuur van West Maas en Waal onder druk te zetten. Dat probeerde tevergeefs via de rechter granulietstortingen in natuurplas Over de Maas te stoppen.

De burgemeester reageert niet op vragen van deze krant. Hetzelfde geldt voor verantwoordelijk wethouder Ans Mol. Volgens ingewijden zinspeelde GIB tegenover de burgemeester op juridische stappen tegen Mol, wat Stupers ontkent. Diezelfde bronnen zeggen dat de gemeente zelf ook beducht is voor een schadeclaim. GIB geeft geen antwoord op de vraag of dat wordt overwogen.

Het bescheiden gemeentelijke apparaat heeft de handen vol aan pogingen van GIB via de Wet openbaarheid van bestuur (WOB) inzage te krijgen in communicatie tussen Zembla en de wethouder. Ook hierover loopt een juridische procedure. Ronald Orlemans van een lokale raadsfractie die 10 van de 17 raadszetels heeft: “Dat is gewoon pesterij, die WOB-verzoeken. Het dient geen enkel doel.”

‘Mag ik uw WhatsAppberichten?’

Ook bij Kamerleden aasde GIB op hun journalistieke contacten. Stupers vroeg een oppositielid per mail om ‘al uw whatsappberichtjes en e-mailberichten met journalisten te sturen voor zover ze gaan over granuliet’. Zijn motief: ‘Omdat vooral Zembla alsmaar negatieve berichten over granuliet blijft verspreiden, ondanks de vele tientallen onderzoeken waaruit blijkt dat granuliet uiterst schone grond is.’

Half november heeft het kabinet nader onderzoek aangekondigd. Ook als daar uitkomt dat granuliet bruikbare grond is, is er een imagoprobleem. Provinciale Staten in Gelderland keerde zich in een motie al tegen granulietgebruik. Of het nu om Gelderland, Friesland of Flevoland gaat, berichten over het gebruik leiden tot onrust. “Ik snap dat GIB bezorgd is over zijn verdienmodel. Ik denk niet dat ze nog op veel plekken terechtkunnen,” zegt een lokale bestuurder die anoniem wil blijven.

Amstelveen wil versneld onderzoek naar het granuliet bij de A9. Verantwoordelijk wethouder Herbert Raat: “Dat granuliet is niet onomstreden. Wij nemen het heel serieus. Als het gaat om de veiligheid van onze mensen, moet het goed gebeuren.”

Reacties betrokkenen: ‘Geen serieus gesprek’

Zembla wil niet reageren vanwege de door GIB aangespannen rechtszaak. Namens GIB reageerde Hans Stupers wel schriftelijk en deels op vragen. Een deel van zijn reactie:

‘GIB heeft geprobeerd onwaarheden over granuliet en haarzelf recht te zetten; zij heeft nimmer geprobeerd kritiek te ontlopen (..) Granuliet wordt sinds het bestaan onder het Bouwstoffenbesluit uit het begin van deze eeuw en vervolgens ook onder het Besluit Bodemkwaliteit van 2008 aangemerkt als ‘grond’ en schoon bevonden.’

‘De granulietkwestie is begonnen in april 2018 met, totaal onverwachte, afwijzingen van granuliet door enkele handhavers van Rijkswaterstaat (..) Deze afwijzingen (..) zijn onjuist en onterecht, zoals later verschillende keren is vastgesteld (..).’

‘In de [Zembla]uitzending treden onder meer als deskundigen Gustaaf Biezeveld en Joop Harmsen op. Zij leggen de definitie van grond verkeerd uit, baseren zich op informatie zoals door Zembla aan hen voorgelegd en baseren zich dus niet op bestaande onderzoeken (..).’

‘Vrijwel alle media namen de berichtgeving van Zembla zonder verificatie of wederhoor over (..) Op sociale media brak een storm los (..) Ik heb persoonlijk gemeend dat ik die berichten of reaguursels niet onbesproken moest laten. Ik had de – misschien naïeve – hoop dat ik daarmee iets kon rechtzetten. Dat ik er af en toe melig van werd (Zemblabla), of licht vilein (..) is waar en wellicht ook te begrijpen gezien de grote hoeveelheid onzin die over GIB en granuliet werd geschreven (..)’

‘Omdat Zembla en de deskundigen in het openbaar bleven volhouden dat granuliet geen grond is en gevaarlijk zou zijn (..) heeft GIB Zembla en haar deskundigen benaderd (..) en uitgenodigd (..) in overleg te gaan. Zij hebben dit steeds afgewezen (..) De gemeente West Maas en Waal wilde geen serieus gesprek met GIB; ze wilde zelfs geen stukken bestuderen (..) Mede omdat GIB de opstelling van de gemeente niet kan begrijpen, heeft zij Wob-verzoeken ingediend.’

Stupers ontkent intimidatie van Rob van Eijbergen. ‘Hij heeft zware beschuldigingen geuit zonder wederhoor en niet-bestaande onderzoeken aangehaald.’ Op zijn beurt ontkent Van Eijbergen dat.

Milieuchemicus Harmsen zegt zich mede te hebben gebaseerd op notities geschreven in opdracht van GIB.