PlusInterview

Onderzoek naar foto’s Provo: ‘De eerste activistische spindoctors in de geschiedenis’

Provo's voor de deur van uitgeverij Polak & Van Gennep op 19 maart 1966, tijdens de opening van een fototentoonstelling over het politieoptreden tijdens het huwelijk van prinses Beatrix en prins Claus. Volgens Thomas Smits de meest iconische Provofoto. Beeld Cor Jaring/Stadsarchief Amsterdam
Provo's voor de deur van uitgeverij Polak & Van Gennep op 19 maart 1966, tijdens de opening van een fototentoonstelling over het politieoptreden tijdens het huwelijk van prinses Beatrix en prins Claus. Volgens Thomas Smits de meest iconische Provofoto.Beeld Cor Jaring/Stadsarchief Amsterdam

Provo was zijn tijd pr-technisch ver vooruit, ontdekte fotohistoricus Thomas Smits tijdens zijn beeldonderzoek naar de protestbeweging. ‘Provo was de moeder van de Amsterdamse protestbeweging.’

Peter de Jong

Provo, de ‘anarchistiese’ protestbeweging uit de jaren zestig, was een meester in het uitdagen van de gevestigde, autoritaire orde van die tijd. De happenings en andere ludieke acties vormden een inspiratiebron voor latere actiegroepen. Fotohistoricus Thomas Smits spitte vijftig jaar berichtgeving over Provo door en onderzocht het ‘onuitputtelijke imago’ van de beweging. Verrassend genoeg werden hun iconische beelden al snel gekaapt door oude vijanden – de gemeente en het kunstestablishment.

Wat is uw connectie met Provo?

“Het begon met mijn tekenleraar op de middelbare school, die een Provotatoeage op zijn arm had. Tijdens mijn studie geschiedenis raakte ik onder de indruk van hun speelse rebellie. Robert Jasper Grootveld werd een klein beetje mijn held met zijn happenings op het Spui. Als fotohistoricus ben ik geobsedeerd door de zeggingskracht van beelden. De provo’s hadden dat als geen ander door. Hun foto’s hebben een grote symbolische waarde, ze stralen uit waarvoor de groep stond, ze zijn rebels, anarchistisch en speels. Eigenlijk net zoals ‘de Amsterdammer’: iemand die houdt van zijn vrijheid en een geintje, met een kritische houding naar het gezag.”

Hoe is Provo ontstaan?

“Het begon met de eenmansacties van Robert Jasper Grootveld begin jaren zestig. Hij had een afkeer van de rooklobby en kalkte door de hele stad grote K’s op tabaksreclames, van kanker. Hij stak het Lieverdje op het Spui, een geschenk van de tabaksindustrie, in de fik om daarmee de verdorven geest van de tabakslobby uit te drijven. Hij was geobsedeerd door de geest van de publiciteit."

“Tegelijk was daar de opkomst van een anarchistische vriendengroep met Roel van Duijn als huisfilosoof. Zij kwamen in opstand tegen de consumptiemaatschappij en wilden het verwende ‘klootjesvolk’ met provocatieve acties uit hun schulp krijgen. Bij het uitventen van hun blad, Provo, kwamen ze al snel rookmagiër Grootveld tegen. Het klikte en vanaf dat moment ging het snel.”

Het ging net zo snel voorbij: Provo heeft maar twee jaar bestaan.

“In 1967 kregen allerlei opstootjes in de stad het stempel Provo. Iedereen kon zich een Provo noemen. Dat is het nadeel van een anarchistische organisatie zonder centrale leiding. De provo’s van het eerste uur herkenden zich niet meer in hun geesteskindje en trokken de stekker eruit tijdens een bijeenkomst in het Vondelpark. Maar in die twee jaar heeft Provo flink aan de weg getimmerd, met als hoogtepunt de perikelen rond het huwelijk van prinses Beatrix in 1966.”

Rellen rond het huwelijk van prinses Beatrix en Claus von Amsberg, 10 maart 1966. Beeld Nationaal Archief, CC0
Rellen rond het huwelijk van prinses Beatrix en Claus von Amsberg, 10 maart 1966.Beeld Nationaal Archief, CC0

“Provo verspreidde het gerucht dat het lsd in het drinkwater zou stoppen. Iedereen herinnert zich nog de witte rookbom in de Raadhuisstraat bij de koets van het bruidspaar. De politie sloeg iedereen onder de dertig die daar rondliep in elkaar. Provo speelde daar handig op in door daags na het huwelijk een bijeenkomst te beleggen met foto’s van het politiegeweld. En ook toen gebruikte de politie grof geweld. Het leidde tot het ontslag van burgemeester Gijs van Hall en politiecommissaris Hendrik Jan van der Molen.”

Wat betekent Provo voor de latere protestbewegingen?

“Provo is de moeder van de Amsterdamse protestbeweging. Het was er vóór de ‘summer of love’ van 1967, de protesten in Parijs van mei 1968 en de Maagdenhuisbezetting van 1969. Veel latere actiegroepen kunnen worden gelinkt aan Provo. De belangrijkste is wel de kraakbeweging: ook die verbeeldde vrijheid en anarchisme. De rookbommen van de krakers bij Beatrix’ kroning in 1980 verwijzen nadrukkelijk naar die van Provo bij haar huwelijk. Provo’s pamflet In Holland staat un huis vormde het startpunt van de kraakbeweging. Die kreet sloeg op het Paleis op de Dam dat, net als allerlei grachtenpanden, leegstond, terwijl er destijds duizenden mensen op zoek waren naar een woning.”

“De anti-autolobby van Provo vond zijn weerslag in de Nieuwmarktrellen, waar bewoners en krakers zich verzetten tegen de komst van een brede autoweg door de buurt en de aanleg van een metro. Meer recent was daar de Maagdenhuisbezetting van 2015 door de studenten die meer democratie eisten binnen de universiteit. Met een knipoog naar Provo staken zij het Lieverdje in brand.”

U constateert dat de beelden van Provo alras werden gekaapt door hun oude vijanden.

“Provo lag steeds in de clinch met de gemeentelijke autoriteit, maar een jaar na de opheffing kocht de toenmalige gemeentelijke universiteit (GU) het archief van Provo al voor een aanzienlijk bedrag. Ook het kunstestablishment waartegen Provo zich afzette, ging met hun beelden aan de haal. Zo werden de foto’s van huisfotograaf Cor Jaring in de jaren tachtig geveild bij Christie’s.”

Hoewel de gemeente hardhandig optrad tegen Provo, gebruikte het Amsterdam Marketing Bureau in 2015 foto’s van happenings en provocaties om toeristen naar de ‘ruigere randen’ van de stad te lokken. Wrang, want in hetzelfde jaar ontruimde diezelfde gemeente het Slangenpand in de Spuistraat, een van de laatste overblijfselen van Provo in de stad.

“Voor een protestbeweging is het belangrijk om iconische beelden te maken om de aandacht en sympathie van het grote publiek op te wekken. Maar als je mooie beelden maakt, loop je de kans dat die worden gedepolitiseerd in latere publicaties en tentoonstellingen. Provo is nu meer een exponent van de ‘vrije jaren zestig’. De politieke eisen van de beweging zijn naar de achtergrond verdwenen, tot verdriet van ex-provo’s.”

Wat is volgens u de meest iconische Provofoto?

“Ik heb alle publicaties over Provo tussen 1967 en 2016 doorgespit en vervolgens heel simpel geteld welk beeld het meest voorkwam. Daar kwam de foto van de witte fiets uit. Die foto, met lachende jonge gezichten die een witte fiets naar de hemel reiken, straalt uit waar Provo voor stond: speels verzet en de hoop op een betere wereld. Provo had zijn public relations goed op orde. Zij waren de eerste activistische spindoctors in de geschiedenis. Grootveld ging heftig tekeer tegen de tabaksreclame, maar besefte tegelijkertijd dat je publiciteit kon gebruiken voor je eigen idealen.”

In hoeverre echoot de strijd van Provo door in het huidige Amsterdam?

“Hun propaganda voor de fiets is heel actueel. De gemeente is druk bezig vervuilende auto’s te weren en geeft ruim baan aan de fiets. Woningnood is helaas nog steeds aan de orde. Mede hierdoor is het gevoel van vrijheid waarmee Provo zo nauw verbonden is vandaag de dag ver te zoeken. Amsterdam is een beleggingsobject geworden. Een stad voor een steeds rijker en steeds saaier klootjesvolk, zonder vrijplaatsen en zonder ruimte voor de verbeelding.”

A network of photographs: The visual public memory of the Dutch Provo movement, 1967–2016 verscheen in Memory Studies.

Robert Jasper Grootveld voor het Lieverdje. Beeld Nijs, Jac. de / Anefo
Robert Jasper Grootveld voor het Lieverdje.Beeld Nijs, Jac. de / Anefo

Thomas Smits

1988, Duivendrecht

2012 Studie geschiedenis aan de UvA

2019 Promotie: 19de-eeuwse visuele nieuwscultuur, Radboud Universiteit, 2019

2021-heden Postdoctoraal aan de Universiteit van Antwerpen

Meer over