PlusInterview

Onderzoek naar eeuwenoude kennis van geneeskrachtige planten in Suriname én Amsterdam

Bioloog Charlotte van ’t Klooster: ‘Ik heb mijn proefschrift gestuurd naar een arts, een apotheker, een onderzoeker én een obiaman – geweldig!’ Beeld Jean-Pierre Jans
Bioloog Charlotte van ’t Klooster: ‘Ik heb mijn proefschrift gestuurd naar een arts, een apotheker, een onderzoeker én een obiaman – geweldig!’Beeld Jean-Pierre Jans

Suriname studeert op de mogelijkheid om de traditionele geneeskunde uit het binnenland wettelijk te erkennen en te beschermen. Bioloog Charlotte van ’t Klooster onderzocht hoe die eeuwenoude kennis van medicinale planten bewaard blijft, ook in Amsterdam.

Patrick Meershoek

Jursa Kulturu in Oost is een kleine Surinaamse supermarkt met, tussen de vlaggen en het houtsnijwerk, honderden producten tegen alle denkbare ongemak en onheil. Een kruidendrank ter verhoging van de potentie, zakjes met kruiden voor vaginale baden, kleine flesjes olie tegen het kwaad of een krappe kas – het aanbod is overweldigend.

Voor haar onderzoek naar het gebruik van geneeskrachtige planten in Suriname kwam Charlotte van ’t Klooster graag in winkels als deze, opslagplaatsen van eeuwenoude kennis die van Afrika door de tot slaaf gemaakten en hun nazaten via Suriname naar Amsterdam werd gebracht. “Het echt bijzondere spul ligt doorgaans achter in de winkel,” zegt ze. “Als buitenstaander kom je daar niet bij.”

Een buitenstaander is Van ’t Klooster niet meer. Haar recente promotie aan de Universiteit van Leiden steunt op jaren van onderzoek in het dorp Pikin Slee in het binnenland van Suriname. De bioloog kreeg in 2003 bij een traditionele dorpsvergadering officieel toestemming om het gebruik van medicinale planten en kruiden binnen de gemeenschap te onderzoeken. “Ik had het dorp een paar jaar eerder bezocht met een vriend uit het binnenland,” vertelt de onderzoeker over die bijzondere status. “Ik leerde ook Saramaccaans. Dat hielp om het ijs te breken. Het dorpshoofd zag er de voordelen van in om de traditionele kennis te laten vastleggen.”

Radio Mart

Met de toestemming op zak kreeg Van ’t Klooster toegang tot de kennis van geneeskrachtige planten en kruiden die gedurende honderden jaren van generatie op generatie is doorgegeven. Het afgelegen Pikin Slee, dat alleen per boot kan worden bereikt, bleek een ideale plek voor haar onderzoek. “Het is een tamelijk geïsoleerde gemeenschap waar de tradities goed bewaard zijn gebleven. De kerk heeft nooit toegang gekregen tot het dorp en daarmee ook het christelijk onderwijs niet. Er zijn nu wel een lagere school en een polikliniek met een verpleegkundige, maar ook de oorspronkelijke kennis en gebruiken worden nog steeds overgedragen.”

Dat geldt voor Pikin Slee, maar ook voor Amsterdam. De traditionele kennis reisde met de Surinamers mee naar Nederland. De medicinale planten zijn verkrijgbaar in tropische winkels en op markten in Oost en Zuidoost. Van ’t Klooster kwam na haar promotie tot twee keer toe uitleg geven over haar onderzoek bij de populaire zender Radio Mart, de ‘keukentafel van de Surinaamse gemeenschap in Amsterdam’.

“Het gebruik van traditionele medicijnen leeft sterk onder de Surinamers in Amsterdam. De interesse in mijn onderzoek is groot. Dat merkte ik aan de vragen van de luisteraars, maar ook aan de belangstelling uit medische hoek. Ik heb mijn proefschrift op verzoek verstuurd naar een arts, een apotheker, een onderzoeker én een obiaman. Dat vind ik geweldig.”

Van ’t Klooster pleit voor meer uitwisseling tussen artsen en patiënten als het gaat om het gebruik van medicinale planten en kruiden. “Ik denk dat het heel belangrijk is dat de huisartsen aan hun Surinaamse patiënten gaan vragen wat zij naast de reguliere medicijnen nog meer gebruiken om hun gezondheid te bevorderen. Dat gebeurt nu zelden, omdat het voor de artsen vaak onbekend terrein is. Niet alleen Surinamers maken gebruik van alternatieve vormen van geneeskunde waarin planten een rol spelen. Kijk maar eens naar alle kruidenpreparaten bij de drogist. Als de arts meer weet over de toepassing van medicinale planten, kan hij zijn zorg daarop afstemmen.”

Een soort eeuwenoud handboek

De traditionele kennis kan volgens Van ’t Klooster worden gezien als een eeuwenoud handboek ‘Hoe overleef ik in het binnenland van Suriname?’ Met van oudsher hoofdstukken voor mannen en voor vrouwen. “Vaders leren hun zonen hoe ze een boot kunnen maken uit een boomstam of een kostgrondje moeten kappen. Vrouwen weten weer veel over het verbouwen van groente en de opvoeding van kinderen.”

Veel kennis is binnen de gemeenschap algemeen toegankelijk, maar er zijn ook geheimen die niet worden gedeeld. Die zijn vaak het terrein van de obiaman, een spiritueel leidsman aan wie magische krachten worden toegekend en bij wie wordt aangeklopt in het geval van mentale en spirituele problemen.

Kruidenbaden spelen een essentiële rol in het dagelijks leven. Er zijn baden voor elke situatie. “Als een van de dorpelingen naar de stad gaat, krijgt hij een bad om hem te beschermen tegen het gevaar. Als er ruzie is geweest in het dorp, is er een bad om verwensingen weg te spoelen.”

Om de kritische ondervraging door de promotiecommissie te doorstaan, was voor Van ’t Klooster een kruidenbad gemaakt en werd voor haar gebeden. “Dat waardeer ik enorm. Ik heb nog regelmatig contact met de mensen in Pikin Slee en ik had geregeld dat in het dorp online kon worden meegekeken naar mijn promotie.”

Kennis onder druk

De overdracht van traditionele kennis staat onder druk, zegt ze. De taal speelt daarin een rol. “Op school wordt Nederlands gesproken, thuis Saramaccaans. Steeds meer namen van planten worden vernoemd in het Sranan. Daarmee gaat vaak de betekenis verloren die in de plantennaam ligt opgeslagen, zoals de werking of de vindplaats.”

Vaak leidde het onderzoek naar de herkomst van namen naar Afrika. Als voorbeeld noemt Van ’t Klooster een plant die wordt gebruikt als love potion, aangeduid als tunbalobi. In de Democratische Republiek Congo heet dezelfde plant ki-ntumba – ‘prachtige vrouw’. “Met een nieuwe naam verdwijnt de context dat de eerste Marrons de soort nog kenden uit Afrika.”

Van ’t Klooster vindt het behouden en beschermen van traditionele kennis belangrijk, maar pleit er ook voor dat voor commercieel gebruik van die kennis wordt betaald. Het komt voor dat buitenlandse bedrijven patenten aanvragen op de toepassing van planten uit het oerwoud. Om dit te voorkomen, heeft India in 2002 een wet aangenomen die bescherming biedt tegen dit zogenoemde bioprospecting. Om planten en kruiden te gebruiken voor producten moet sindsdien toestemming worden gevraagd. “Dat betekent dat er met bedrijven afspraken kunnen worden gemaakt over hoe ook de lokale bevolking kan profiteren van het gebruik. India heeft het voordeel dat de traditionele geneeswijze daar, de ayurveda, duizenden jaren geleden op schrift is vastgelegd.”

In Suriname is dat nooit gebeurd. “De Marrons in het binnenland hebben een orale cultuur: de kennis wordt van generatie op generatie doorgegeven. Er wordt nu wel gewerkt aan een database waarin de planten worden beschreven.”

Ook politiek krijgt het onderwerp aandacht. De Surinaamse president Chan Santokhi installeerde vorige week een commissie die de wettelijke erkenning van de traditionele geneeskunde moet voorbereiden. Dat wordt nog een hele klus, verwacht Van ’t Klooster. “Er moeten lastige vragen worden beantwoord. Van wie is de kennis? Hoe zorg je ervoor dat ook de mensen in het binnenland profiteren? Maar het is goed dat er eindelijk iets gebeurt. Of ik een bijdrage kan leveren? Als ze me bellen, zit ik morgen in het vliegtuig.”

Meer over