In de Verenigde Staten zijn al vele prikken tegen het virus gezet, zoals hier in Chicago.

Plus

Na bijna drie maanden de eerste vaccinatie tegen apenpokkenvirus: ‘Ik ben uitgeweken naar Duitsland’

In de Verenigde Staten zijn al vele prikken tegen het virus gezet, zoals hier in Chicago.Beeld TNS/Getty Images

Nadat het apenpokkenvirus bijna drie maanden rondwaarde in Amsterdam, begint de GGD maandag met de eerste vaccinaties, zo’n honderd per dag. Waarom liet dat zo lang op zich wachten?

Tahrim Ramdjan

Nee, de 31-jarige Amsterdammer die het virus had opgelopen – vermoedelijk in mei in een Spaanse gaysauna – is niet te spreken over de GGD. Hij was één van de eerste apenpokkenpatiënten in Nederland. Pas een week nadat hij zich in het ziekenhuis had laten testen op het virus, en vijf dagen nadat hij een positieve uitslag had ontvangen, werd hij gebeld voor het bron- en contactonderzoek.

Toen werden eindelijk zijn vragen beantwoord – ‘Moet ik mijn beddengoed wassen?’ ‘Wanneer ben ik besmettelijk?’ – maar toen waren zijn laatste blaasjes alweer verdwenen.

Hoogrisicogroep

Het apenpokkenvirus, dat al in 1970 in Congo bij mensen werd vastgesteld, is in mei dit jaar voor het eerst ook in Europa aangetroffen. Tot afgelopen donderdag waren er 712 Nederlanders getroffen, voor het overgrote deel mannen die seks hebben met mannen. Ook buiten die groep zijn er mensen besmet, onder wie vijf vrouwen en één basisscholier.

Vanaf maandag worden de eerste vaccins toegediend aan mannen in een hoogrisicogroep. Het gaat dan landelijk om 32.000 mannen, van wie 10.500 in Amsterdam. Begonnen wordt met mannen die PrEP – een preventief medicijn tegen hiv – slikken. Vervolgens zijn mannen die hiv hebben aan de beurt, en daarna mannen die bekend zijn op de soapoli. Er zullen elke dag 100 vaccinaties worden gezet.

Veel mensen in de hoogrisicogroep vinden dat de GGD veel te traag met het vaccinatieprogramma komt: er zijn al bijna drie maanden verstreken sinds de eerste melding van het gevreesde apenpokkenvirus in Europa.

Logistieke uitdaging

Andere landen zijn al verder. Sinds 8 juli kon men op de eerste plekken in de regio Parijs een prik halen; er zijn daar nu 23 locaties. In New York zijn al 22.000 prikken gezet, meldt persbureau AFP, al zijn daar reeds tekorten aan vaccins. En 22 praktijken in Berlijn-Mitte zijn vorige week begonnen met vaccineren. Virologen riepen al eerder op tot actie.

De GGD zegt redenen te hebben voor de vertraging. Zo is het een ‘logistieke uitdaging’, aldus de woordvoerder van de GGD Amsterdam. Het oproepen van de risicogroep blijkt lastig, omdat een deel van de PrEP-gebruikers anoniem is: van hen moet eerst het adres worden achterhaald.

Het RIVM beaamt dat het vaccinatieprogramma traag op gang komt, onder meer door het intensieve overleg tussen partijen als intensivisten, dermatologen en medicijnagentschappen over het Invanex-vaccin.

Prikkers opgeleid

Ook verloopt het zetten van een vaccin anders dan bij bijvoorbeeld het coronavaccin. Dat vaccin prik je in het spierweefsel, zegt hoogleraar infectieziekten Chantal Bleeker (Radboud UMC): bij apenpokken moet de prik net onder de huid worden geplaatst. Prikkers moeten daartoe worden opgeleid, en bovendien moeten ze worden geworven in de zomervakantieperiode.

De 34-jarige zakenman Marco vindt de gekozen aanpak ‘frustrerend’. Twee weken geleden was hij op de Madrileense Pride en had hij seks met een Spaanse man. Vier dagen later, terug in Amsterdam, ontving hij een appje van zijn bedpartner. Die had het apenpokkenvirus onder de leden.

Marco, die uit Italië komt en sinds twee jaar in Amsterdam woont, had nergens last van. Toch besloot hij de GGD Amsterdam te bellen, met de vraag wat er kon worden gedaan.

‘Ik ben een lopend risico’

Een vaccinatie? Dat kon tot nu toe alleen als Marco’s bedpartner schriftelijk bewijs stuurt van de Spaanse gezondheidsdiensten dat hij het virus bij zich draagt. “Maar dat wil hij niet,” zegt Marco, “want dan stuurt hij persoonsgegevens door naar een andere overheid, die hij niet kent.”

Een test? Dat mag enkel als Marco symptomen heeft, wat niet het geval is. De incubatietijd van het virus bedraagt maximaal drie weken. Dus vraagt Marco zich af: moet hij liegen dat hij symptomen heeft om een test te krijgen? Vooralsnog beschouwt Marco zichzelf als een ‘lopend risico’.

In reactie op het voorbeeld van Marco, laat de GGD weten dat die regels er zijn omdat de vraag naar vaccins veel groter is dan het aanbod.

In isolatie

Hoogleraar infectieziekten Bleeker benadrukt dat de gezondheidsdiensten al weken geleden maatregelen hebben genomen. Het RIVM heeft adviezen voor risicogroepen opgesteld voor risicocontacten: herken symptomen vroegtijdig, blijf in isolatie bij diagnose. Ook vaccineert de GGD dus mensen die kunnen aantonen dat ze met een patiënt in contact zijn geweest.

In juni 2019 had Nederland al 100.000 Invanex-vaccins aangekocht om de strategische voorraad tegen het reguliere pokkenvirus aan te vullen. Daarvan zijn er 20.000 voor defensiepersoneel gereserveerd en 10.000 voor verstrekking aan het buitenland. De overige 70.000 vaccins kunnen vanaf maandag worden gezet tegen de apenpokken. 21.000 daarvan worden aan Amsterdam gegeven.

Dit Invanex-vaccin is een ander vaccin dan dat wat tot de jaren zeventig tegen het pokkenvirus werd toegediend; ook dat vaccin zou werken tegen de apenpokken, maar de bijwerkingen daarvan staan niet in verhouding tot de symptomen.

‘Zelfde fouten als bij corona’

Gaat het uiteindelijk lukken om iedereen te vaccineren die dat wil? Een woordvoerder van het RIVM ziet dat niet gebeuren. “Dit is niet een vaccin dat van de ene op de andere dag gereed of oneindig beschikbaar is.” Het ministerie van Volksgezondheid zegt dat Nederland is aangesloten bij Europese vaccinatie-inkoopprogramma’s, maar kan niet zeggen hoeveel vaccins zijn besteld.

Amsterdammer Aaron Endre (36) heeft inmiddels een vaccinatie-afspraak in Duitsland geregeld. Hij maakt een vergelijking met de coronapandemie, toen Nederland als een van de laatste landen in Europa overging op vaccineren. “De Nederlandse gezondheidsdiensten maken nu dezelfde fouten als toen.”

Angst voor stigma na oproep om Pride te annuleren

Iedereen kan het virus krijgen, zegt hoogleraar Chantal Bleeker. Het wordt overgedragen door huid-op-huid- of huid-op-slijmvliescontact. Momenteel treft het virus wel in veruit de meeste gevallen mannen die seks hebben met mannen.

Dat leidt ertoe dat veel van deze mannen in een spagaat zitten: ze vinden het belangrijk om het over het virus te hebben, en zich te laten inenten, maar willen voorkomen dat het leidt tot een stigma over homomannen.

RIVM-arts Roel Coutinho riep eerder deze maand in Nieuwsuur op om Pride Amsterdam, dat volgende week zaterdag begint, te ‘heroverwegen’, wegens de verspreiding van het apenpokkenvirus. Dat zette bij velen kwaad bloed.

Immers: Pride is óók een week vol debatten, filmvertoningen en inhoudelijke bijeenkomsten. Ja, er wordt feest gevierd, maar de week wegzetten als een seksfeest waarbij apenpokken vrij spel krijgen, is onterecht, vinden ze. Eerder distantieerde Pride-woordvoerder Martijn Albers zich al nadrukkelijk van de associatie met seksfeesten.

De opmerkingen deden veel mannen denken aan de jaren tachtig, waarin homomannen werden gestigmatiseerd door de opmars van de hiv-epidemie. WHO-adviseur Rosamund Lewis maakte een vergelijking met hoe Aziatische mensen in het begin van de covidpandemie wereldwijd werden gediscrimineerd, omdat de eerste gevallen in China werden waargenomen.

De Canadese Amsterdammer Noah (39) vindt het onterecht dat de aandacht op Pride wordt gericht. Hij wil niet met achternaam in de krant, omdat vrienden van hem die zich over die stigmatisering uitspraken op het internet zijn bedreigd. “Het gaat erom dat je mensen in grote groepen bij elkaar krijgt. Als het om Koningsdag was gegaan, was dat het risico geweest. Nu is het toevallig Pride dat het eerstvolgende grote evenement is.”

De 31-jarige man die het apenpokkenvirus al in mei onder de leden had: “Bovendien houd je door Pride te annuleren mensen met wisselende contacten niet tegen om elkaar op te zoeken.”

Noah denkt niet dat homomannen doelbewust worden gestigmatiseerd, maar gaat het wel om een blinde vlek van degenen die hier besluiten over nemen. “Gaat het sneller met vaccineren zodra hetero’s het krijgen?” vraagt hij zich af.