PlusAchtergrond

Merkwaardige verschijningen: nieuw licht op Amsterdamse mariacultus

De Vrouwe van alle Volkeren. Beeld Heinrich Repke
De Vrouwe van alle Volkeren.Beeld Heinrich Repke

Is de Maria die na de oorlog in Amsterdam aan zieneres Ida Peerdeman verscheen een nabootsing van de Maria van Welberg? Historicus Peter Jan Margry verdiepte zich in beide wonderen.

Patrick Meershoek

Het was bisschop Tiny Muskens die Peter Jan Margry uiteindelijk toegang verleende tot het archief over het wonder van Welberg. Meer dan vijftig jaar had de kluis van het bisdom in Breda gefungeerd als doofpot voor het gevoelige dossier. Margry: “Muskens was een wereldse man en kwam van buiten het bisdom. Hij vond dat er openheid van zaken moest kunnen worden gegeven en nodigde mij uit, tot nog toe als enige, om een kijkje te komen nemen. Ik was totaal verrast. Ik had eerder om toegang gevraagd, maar dat was pertinent geweigerd.”

In het boek Vurige Liefde beschrijft de onderzoeker van het Meertens Instituut hoe de schatkamer hem toegang verschaft tot de bijzondere geschiedenis van Janske Gorissen, die in de jaren dertig van de vorige eeuw boodschappen ontving van Maria, stigmata kreeg, vocht met de duivel en het Brabantse dorp Welberg veranderde in een bedevaartsoord.

In de kluis van het bisdom vond Margry een uitputtende hoeveelheid documentatie over de zieneres, maar ook haar verschroeide nachtjapon na weer een bezoek van de duivel en een koektrommel met afgeknipt haar met het doel te worden gebruikt als reliek.

Het zijn de overblijfselen van een ware cultus die tientallen jaren kon bloeien rondom de ziekelijke en bedlegerige dochter van een landarbeider. “De negentiende eeuw kende een hausse aan verschijningen en stigmata,” vertelt Margry. “Die kwamen met name voor in de katholieke kernlanden: Italië, Frankrijk en Spanje. Maar ook België telde wel twintig gestigmatiseerden. In het overwegend hervormde Nederland was Janske het eerste geval. Dat verklaart ook de gemakkelijke receptie van haar verhaal. Eindelijk hadden de Nederlandse katholieken hun eigen grote wonder.”

Bovennatuurlijke interventie

Dat wonder is uitgebreid gedocumenteerd, met dank aan dorpspastoor Janus Ermen die zich over de zieneres ontfermde. Hij maakte foto’s van de zwaar bloedende vrouw in haar bed en maakte gedetailleerde verslagen over de nachtelijke bezoeken van de duivel die aan Janske zijn zondige wil opdrong. Er waren ook twee engelen die de arme vrouw verpleegden en moed inspraken. Zij deden hun werk naar behoren, want wonden werden nooit aangetroffen op het lichaam van Janske, voor de gelovigen nóg een bewijs van bovennatuurlijke interventie.

Fotoserie van Janske Gorissen en dorpspastoor Janus Ermen. Beeld Collectie Bisdom Breda, GAW
Fotoserie van Janske Gorissen en dorpspastoor Janus Ermen.Beeld Collectie Bisdom Breda, GAW

Uit het boek wordt duidelijk dat de pastoor zijn rol als geestelijk raadsman combineerde met die van impresario. Margry: “Ermen was diep onder de indruk van wat Janske overkwam, maar hij zag meteen ook de mogelijkheden om van Welberg een Nederlands Lourdes te maken. Hij liet op aanwijzing van Janske een schilderij maken van Moederke Maria, en claimde het auteursrecht op de afdrukken die werden verkocht. Hij nodigde priesters en zusters uit om getuige te zijn van de bloedingen, maar was selectief in zijn uitnodigingenbeleid. Critici kwamen niet binnen.”

Ontmanteling

Aan de verering van het Bloedig Bruidje kwam een abrupt einde toen begin jaren vijftig het hoofdkantoor in Rome in actie kwam. Er werd een delegatie naar Welburg gestuurd en die keerde terug met de ontnuchterende boodschap dat er in het Brabantse niet zozeer sprake is van een wonder als wel van op hol geslagen devotie en valse mystiek. “Een bedrijfsongeval binnen het toenmalige Nederlandse katholieke geloofssysteem,” noemt Margry het. “Een verbeelding in of van de geest, die wordt gevormd, gevoed en gestimuleerd door een diepgelovige omgeving.”

Het mariaal vacuüm dat werd veroorzaakt door de ontmanteling van Welberg werd opgevuld in Amsterdam. Daar werd in de Thomaskerk in de Rijnstraat in 1954 een schilderij aan de kerkgangers getoond van de Vrouwe van alle Volkeren, zoals die in de jaren daarvoor aan Ida Peerdeman was verschenen. Margry: “De eerste keer was op 4 maart 1945, kort nadat op 4 maart op Radio Herrijzend Nederland uitgebreid aandacht is besteed aan Welberg. Er was ook nog een pater dominicaan in de kamer aanwezig, ene Matthias Freke, die noteerde wat Maria te vertellen had.”

Voor de historicus staat vast dat de Amsterdamse Maria is ontleend aan haar Brabantse voorbeeld. “Ik geloof niet in wonderen,” zegt Margry. “Driehonderd jaar lang zijn er geen Mariaverschijningen in Nederland. Dan krijgt Welberg een enorme exposure, mede dankzij de inspanningen van de dominicanen die het verhaal als authentiek omarmen. Als het Vaticaan ingrijpt, komt in Amsterdam een vergelijkbare cultus tot stand, met een zieneres én een dominicaan die haar voortaan begeleidt in het contact met de buitenwereld.”

Onecht

Anders dan de Welbergse is de Amsterdamse Maria blijven bestaan, onder meer met een aan haar opgedragen kapel in de Diepenbrockstraat en volgelingen over de hele wereld. In de jaren vijftig en zestig bestempelde het bisdom Haarlem de verschijning als niet authentiek, maar daar stond tegenover dat de Haarlemse bisschop Jos Punt in 2002 als filiaalchef de Vrouwe van alle Volkeren toch weer zijn zegen gaf. Vorig jaar verklaarde Rome de verschijning opnieuw onecht. Van dergelijk tegenstrijdig handelen bestaan meer voorbeelden, zegt Margry. “Als een cultus bloeit en ondanks tegenwerpingen blijft bloeien, wil de kerk nog wel eens overstag gaan.”

In die zin heeft Amsterdam gewonnen van de Welberg, waar zelfs de kerk van pastoor Ermen is gesloten. Aan de andere kant: de Welbergse Maria heeft een fascinerend boek gekregen dat vorige vrijdag werd gepresenteerd in de Cuyperskerk in Steenbergen. Dat de materie nog steeds gevoelig ligt in Brabant blijkt uit de weigering van de nieuwe bisschop van Breda om het boek, dat nota bene is ontleend aan bronnen uit het eigen archief, in ontvangst te nemen. Dat gebeurde nu door de vicaris.

Peter Jan Margry. Vurige Liefde. Het geheim rond het bloedige bruidje van Welberg. Uitgeverij Prometheus. 27,50 euro.

Olieverfschilderij van Moederke van Welberg. Beeld Wijnand Geraedts.
Olieverfschilderij van Moederke van Welberg.Beeld Wijnand Geraedts.
Meer over