PlusAchtergrond

Maakt Amsterdam op 16 maart een ruk naar rechts?

Maar liefst vier rechtse partijen doen tijdens de gemeenteraadsverkiezingen een poging om zetels te halen in Amsterdam. De kiezersgroep waarop zij azen is fors. Tenminste, als de rechtse stemmer ontevreden genoeg is om op 16 maart naar de stembus te gaan.

Ruben Koops
Joost Eerdmans en Annabel Nanninga zijn ten tijde van de Tweede Kamerverkiezingen in Amsterdam-Noord aan het flyeren voor JA21. Beeld ANP
Joost Eerdmans en Annabel Nanninga zijn ten tijde van de Tweede Kamerverkiezingen in Amsterdam-Noord aan het flyeren voor JA21.Beeld ANP

In 2018 werd Forum voor Democratie tot verrassing van velen met drie raadszetels (van de 45) in de Amsterdamse gemeenteraad gekozen. Thierry Baudet himself kreeg als lijstduwer genoeg voorkeursstemmen voor een eigen raadszetel. Meer dan 20.000 stemmen scoorde de partij, vooral in buurten aan de randen van de stad in Noord en Nieuw-West.

Aangespoord door dat succes rammelen er in aanloop naar de komende raadsverkiezingen veel meer rechtse partijen aan de poorten van de Stopera. Maar liefst vier partijen willen meedoen: JA21, GO, BVNL en opnieuw Forum voor Democratie. Vooral JA21 en FvD vallen op in de peilingen, beide partijen kunnen rekenen op zo’n 4 procent van de stemmen. Dat is genoeg voor omstreeks twee zetels. Recenter peilde JA21 zelfs 8 procent van de stemmen.

Voedingsbodem in Amsterdam

Voor Floris Vermeulen, electoraal onderzoeker aan de UvA, is de voedingsbodem voor radicaal-rechtse partijen in Amsterdam geen verrassing. Afgaande op eerdere verkiezingen ziet hij voor rechts een behoorlijk potentieel in de hoofdstad, groter dan nu vertegenwoordigd in de raad.

Gekeken naar het stemgedrag van Amsterdamse kiezers valt 2019 (Provinciale Statenverkiezingen) het meeste op. FvD en PVV konden toen rekenen op 12,1 procent van de Amsterdamse kiezers (8,7 procent FvD en 3,4 procent PVV). “De potentiële steun voor radicaal-rechtse partijen kun je schatten op 6 tot 12 procent van Amsterdams electoraat, waarbij 2019 het plafond leek,” zegt Vermeulen.

12 procent van de stemmen zou uitkomen op zeker vijf van de 45 zetels, fors meer dan de drie zetels die FvD in 2018 scoorde. De oorzaken zijn divers. Vermeulen wijst erop dat zowel FvD als JA21 een partij is met sterke Amsterdamse wortels. Baudet en JA21-lijsttrekker Nanninga wonen hier allebei, weten wat hier speelt en hebben dus sterke lokale netwerken en binding, wat volgens hem een deel van het succes verklaart.

Grote steden als Amsterdam mogen bekendstaan als progressieve bolwerken, toch zijn radicaal-rechtse partijen juist hier ontstaan. Electoraal geograaf Josse de Voogd en sociaal onderzoeker René Cuperus beschrijven in hun studie Atlas van Afgehaakt Nederland hoe de extreemrechtse partij Centrum Democraten sinds de jaren tachtig, en daarna de Leefbaren, veel steun vonden in grote steden. Hier waren immers veel gastarbeiders gehuisvest, de problemen die ontstonden door de gebrekkige integratie van deze groep werden als eerste in de Randstad gevoeld en veroorzaakten een electorale ruk naar rechts.

Oude stadsbewoners stemmen vaak rechts

In de jaren negentig scoorde Amsterdam flink boven het gemiddelde als het gaat om rechts-populistisch stemgedrag, schrijven De Voogd en Cuperus. Mede door stadsvernieuwing en gentrificatie - oorspronkelijke bewoners die wegtrekken ten gunste van nieuwkomers met een hoge opleiding en dito inkomen - is de steun voor rechts in steden weer afgenomen.

Ook in Amsterdam krijgen PVV en FvD vooral steun in wijken met gemiddeld lagere opleidingsniveaus en relatief weinig nieuwkomers. Vermeulen: “Veel van die bewoners zijn decennia geleden naar plaatsen als Almere en Purmerend verhuisd. In de Amsterdamse buurten waar rechts-radicaal hoog scoort, wonen nog relatief veel van deze oude stadsbewoners.”

Dat partijen als FvD (of vroeger Leefbaar Amsterdam) niet elke verkiezing maar bij vlagen stevig scoren heeft ermee te maken dat de kiezersgroep niet altijd gemotiveerd genoeg is om tijdens de raadsverkiezingen naar de stembus te komen. De huidige maatschappelijke onvrede over de coronabestrijding, de weerstand tegen de verduurzaming en het nieuwe regeerakkoord zijn volgens Vermeulen aanknopingspunten waardoor rechtse kiezers op 16 maart wel gaan stemmen. “Landelijke thema’s en lijsttrekkers zijn de belangrijkste triggers om te stemmen, daarna komen kleine lokale relletjes zoals de affaire rond de aanstelling van adviseur Lennart Booij door burgemeester Halsema.”

Maar de overwinning voor rechtse partijen is niet gegarandeerd. Gezien het grote aantal deelnemende rechtse partijen wordt het rechtse electoraat opgesplitst.

Beloning JA21

Allereerst is daar Annabel Nanninga met haar nieuwe partij JA21. Nanninga werd in 2018 onder de vlag van FvD gekozen als raadslid, maar vertrok samen met raadslid Kevin Kreuger in 2020 na de weigering van Baudet om afstand te nemen van antisemitische geluiden binnen de partij. Landelijk lijken kiezers JA21 sindsdien te belonen voor het naar eigen zeggen ‘fatsoenlijk rechtse geluid’: de partij scoorde in 2021 drie Kamerzetels.

Waar JA21 in Amsterdam precies voor staat, is onduidelijk. De partij heeft tot op heden geen lokaal verkiezingsprogramma gepresenteerd. Veel onfatsoenlijker dan Forum voor Democratie kan het in ieder geval niet worden. Lijsttrekker Anton van Schijndel raakte begin dit jaar in opspraak doordat hij een raadsdebat wilde voeren over de parallellen tussen de Holocaust en het coronabeleid. Maar of dit soort negatieve publiciteit, net zoals de begripvolle woorden van Thierry Baudet voor Rusland, invloed heeft op de kiezers van FvD, is de vraag.

Ook Henk Otten, die in 2019 bij FvD vertrok en sindsdien met zijn beweging GO actief is in de Eerste Kamer, doet een poging. Otten is lijsttrekker voor GO Amsterdam en probeert met de bekende rechtse stokpaardjes zoals afschaffing van erfpacht, een verbod op windturbines en een lagere ozb de kiezers te paaien.

De derde afvallige FvD’er die in de raad gekozen wil worden, is de partij BVNL van Tweede Kamerlid Wybren van Haga. Dit Kamerlid stapte in 2021 uit Forum voor Democratie en schuift in Amsterdam de voormalige lingerieondernemer Rob Heilbron naar voren als lokale lijsttrekker voor BVNL. In een interview met De Telegraaf zei Heilbron zich te willen inzetten ‘tegen zelfvoldane communisten en socialisten in de Stopera’.

De grootste bedreiging voor een grote electorale overwinning van radicaal-rechts in Amsterdam zijn de vier partijen zelf. De kiesdeler, het minimale aantal benodigde stemmen voor één zetel, is doorgaans ruim 6000 stemmen. Hoe meer partijen dingen naar de gunst van de rechtse kiezer in Amsterdam, hoe dunner de spoeling per partij en hoe groter de kans dat geen van hen de kiesdeler haalt.

Slag om de Stopera

Op woensdag 16 maart kiest ook Amsterdam een nieuwe gemeenteraad. In aanloop ernaartoe besteedt Het Parool dagelijks aandacht aan de politieke partijen, campagne, peilingen en verhoudingen in de Stopera. Lees ook via parool.nl/verkiezingen