PlusAchtergrond

Last van klimaatstress? Zo houd je het een beetje behapbaar voor jezelf

null Beeld Lizette Schaap
Beeld Lizette Schaap

Ontbossing, onomkeerbare opwarming van de aarde, extreme hitte: klimaatverandering is overal. Een gevoel van machteloosheid ligt op de loer, want wat kun je er zelf nu aan doen?

De 26-jarige Eva van Rossum, student filosofie, weet precies wanneer het gevoel van onmacht opkomt. “Als ik op straat loop en lege blikjes cola zie liggen. Dan voel ik onbegrip. Alles heeft met elkaar te maken: we zien de grote dingen, zoals bosbranden, ijskappen en het klimaatrapport, maar kunnen blijkbaar niet de juiste kleinere keuzes maken.”

En ja, daar maakt ze zich zorgen over. “Ook om het gebrek aan informatie en aandacht voor het ‘kleinere’ klimaat: er zijn bacteriën aan het uitsterven die onmisbaar zijn voor ons ecosysteem. Het grote aanpakken kan bij iets heel kleins beginnen, dat kunnen we allemaal: stoppen met blikjes cola op straat gooien.”

Van Rossum fotografeert de blikjes die ze ­tegenkomt en plaatst die online. “Zo heb ik toch het gevoel dat ik iets bijdraag. Al is de situatie soms ook verlammend: de gedachte dat klimaatverandering bij de wereld hoort, en de wereld als geheel zelfs misschien beter af is zonder ons als mens.”

Ecorexia

Er worden al labels geplakt: mensen, vooral jongeren, zouden last hebben van klimaatstress, climate anxiety, klimaatdepressie of ecorexia. Iets waar psycholoog Sara Helmink het liever niet over heeft. “Ik wil niet praten over stoornissen, maar over emoties. Verdriet, boosheid, ­bezorgdheid, dat zijn emoties die vaak voor­komen als je de klimaatcrisis tot je door laat dringen. Dat zijn normale emoties. Als je na het lezen van het IPCC-rapport van de Verenigde Naties boos bent of verdrietig dan zou ik zeggen: gefeliciteerd, je bent een mens met gevoelens en je bent niet de enige.”

Driekwart van de Nederlanders maakt zich zorgen over de gevolgen van klimaatverandering, blijkt uit cijfers van het CBS. De bosbranden in Griekenland en Turkije, het IPCC-rapport waarin staat dat het klimaat onomkeerbaar is veranderd , de extreme hitte in de VS en Canada, de Amazone die verdwijnt – het is geen vrolijk stemmend lijstje. Het doet wat met velen, en dat moeten we serieus nemen, zegt Jaap van der Stel, lector psychische gezondheidszorg aan de Hogeschool Leiden en schrijver van het boek Veerkracht bij Klimaatverandering. “Het lastige is dat we allemaal weten: dit gaat niet meer goed komen. De klimaatverandering gaat gewoon door, wat je ook doet vandaag. Dat kan stress ­geven. Klimaatstress. En iedereen gaat daar anders mee om.”

Van der Stel benadrukt dat de mens veerkrachtig is. Kijk naar corona: dat kun je zien als een vingeroefening. We zaten allemaal in hetzelfde schuitje, hebben ons snel moeten aanpassen aan een heftige gebeurtenis. Maar het verschil is dat we allemaal denken dat corona iets tijdelijks is of iets is wat we kunnen overwinnen. Met het klimaat niet. In zekere zin is klimaatverandering onherroepelijk.”

Bruikbare bezorgdheid

Zeker jongeren kan de klimaatproblematiek ­boven het hoofd groeien, stelt de lector. “Dat heeft er enerzijds mee te maken dat hun vooruitzichten anders zijn dan die van mij. Ik leef als ik erg mijn best doe nog ruim dertig jaar. Dat is te overzien. Een tiener of twintiger kan huiverig worden.” Maar ook: hoe minder levenservaring, hoe lastiger om aan zulke grote problematiek het hoofd te bieden. Grofweg: ouderen zullen er minder last van ondervinden.

Psycholoog Helmink, die verbonden is aan de Nederlandse tak van Climate Psychology Alliance, en zichzelf klimaatpsycholoog noemt, ­benadrukt dat gevoelens van verdriet, wanhoop, machteloosheid, angst en bezorgdheid door klimaatzorgen gezond en logisch zijn. “In je pijn, vind je je waarden. Die gevoelens zijn nuttig, vooral bezorgdheid is bruikbaar. Dat zorgt namelijk voor betrokkenheid en dat kan zorgen voor gedragsverandering.”

Helmink vindt het verstandig om bij gevoelens van machteloosheid of somberheid omtrent het klimaat niet direct naar een psycholoog te gaan. “Dat kan ook helemaal niet. 75 procent van de Nederlanders maakt zich druk om het klimaat.”

Wat je dan wel kan doen? Experts benadrukken het vooral ‘klein’ te houden, in de eigen leefomgeving. Bijvoorbeeld: minder vlees eten en overgaan op plantaardige eiwitten, kiezen voor zonnepanelen of een elektrische auto, minder of niet vliegen, tweedehands kopen en nadenken over de herkomst van wat je in huis haalt. Lokaal geproduceerde producten kopen, betekent geen of minder uitlaatgassen door transport.

Helmink: “Begin ook met je verdiepen in het onderwerp waar je je zorgen over maakt. Dat kan door een boek te lezen, een film te kijken of een podcast te beluisteren. De volgende stap is praten met gelijkgestemden. Ik noem dat een klimaatje. Dan kan je je zorgen delen en weet je dat je niet alleen bent. Iets doen wat bijdraagt aan een eventuele oplossing kan ook helpen. Daarmee pak je de controle een beetje terug. Je kunt bijvoorbeeld afval opruimen, al dan niet met een groepje. Als dat niet werkt, kijk dan pas naar een coach of psycholoog. Maar eigenlijk wil ik die laatste tip weghouden van het grote publiek. De meesten kunnen zelf omgaan met hun gevoelens.”

Op cursus

Er zijn tegenwoordig ook zogenoemde klimaatstresscursussen beschikbaar. Zoals die bij Centrum voor Mindfulness. Voor 295 euro kunnen klimaatstressers de cursus ‘Een mindful antwoord op klimaatverandering’ volgen en klimaatzorgen omzetten ‘in betrokkenheid en actie’.

“We leren mensen met stressreacties omgaan en dit toespitsen op het klimaat,” zegt programmamanager Jeroen Brandsma. “Het voordeel is dat mensen met dezelfde problemen elkaar vinden. Dat helpt ook. Het is prettig als je weet dat je niet alleen met zulke grote problemen hoeft om te gaan.” Als het aan lector en auteur Van der Stel ligt, moet de mentale gezondheid niet afhankelijk zijn van soortgelijke particuliere initiatieven, maar moet er van hogerhand worden ingespeeld op de klimaatzorgen.

“We moeten de hele samenleving voorbereiden op omgaan met negatieve gevoelens rondom het klimaat. Ik vind dat Nederland nog niet goed is voorbereid en zowel in het onderwijs als bij gezondheidsinstituten meer aandacht moet besteden aan educatie over de beroerde klimaatsituatie.” Tot die tijd benadrukt Van der Stel: “Je kan doen wat in jouw macht ligt, maar onthoud dat je niet in je eentje de wereld kan veranderen. Dát accepteren is ook belangrijk voor je eigen gezondheid.”

Jongeren over het klimaat

Veel jongeren lijken zich zorgen te maken om klimaatverandering, want zij zijn per slot van rekening degenen die er vermoedelijk het meeste last van gaan krijgen. Lees hier de interviews met Amsterdamse jongeren over hun klimaatideeën.

Meer over