PlusExclusief

Ic-hoofd van Amsterdam UMC: ‘Als de minister belt, zet ik een covidvleugel op’

 Nederland kampt met een tekort aan ic-capaciteit. Beeld Marc Driessen
Nederland kampt met een tekort aan ic-capaciteit.Beeld Marc Driessen

Met Covid-19 hebben we er voor altijd een ziekte bij, terwijl het zorgsysteem nu al door zijn hoeven zakt. Het moet anders, maar hoe? ‘Je zou verpleegkundigen kunnen verleiden op de drukke, wat saaie covidafdeling te komen werken door ze dubbel loon te betalen.’

Malika Sevil en Jop van Kempen

Kickbokser Rico Verhoeven, die met een blauw oog bij Jinek is aangeschoven om te praten over zijn overwinning op Jamal Ben Saddik, mengt zich plotsklaps in het gesprek over de overbelaste ziekenhuizen. Een tafel vol dokters praat over overwerkt personeel en een berg aan inhaalzorg waar de ziekenhuizen amper aan toe komen, mede vanwege het toenemende aantal coronapatiënten. “Waarom kunnen de coronapatiënten niet gewoon in een covidcentrum worden geholpen?” vraagt Verhoeven. “Alleen covid, that’s it.”

En daar is hij weer: het coronaziekenhuis. Voor Verhoeven lijkt het een pan­klare oplossing, en er zijn meer mensen die dit hebben geopperd, ook uit de zorgsector: haal de ruim 1000 corona­patiënten – waarvan ruim 200 op de ic’s – uit de 70 Nederlandse ziekenhuizen en breng die zorg onder in specifieke coronacentra. De ziekenhuizen hebben vervolgens de ruimte om uitgestelde operaties in te halen en alle patiënten met dichtgeslibte aderen, longembolieën en versleten heupen te behandelen. Logisch, toch? Sommige patiënten wachten al meer dan een jaar, terwijl dat normaal gesproken binnen zes weken is gepiept.

Al heel vroeg in de pandemie werd voorgesteld speciale covidziekenhuizen in te richten, net als in Wuhan en Madrid. “Het Slotervaartziekenhuis staat toch leeg,” werd er dan in Amsterdam nog achteraan gezegd. Maar van een speciaal coronaziekenhuis in Nederland kwam het nooit.

Uitgestelde operaties

Wel dook deze maand een afgeleid idee op. Het Landelijk Netwerk Acute Zorg (LNAZ) bestudeert op verzoek van het ministerie van Volksgezondheid het plan om enkele aangewezen ziekenhuizen meer coronapatiënten op te laten nemen: geconcentreerde coronazorg. Het gaat dan om gebieden waar de vaccinatiegraad laag is, waaronder Amsterdam.

Een van de eersten die in Nederland opperde om ‘Covid-19 ziekenhuizen’ in te richten was het ic-hoofd van Amsterdam UMC, Armand Girbes. ‘We hebben geen tijd te verliezen,’ schreef hij in zijn blog voor Arts en Auto. ‘Om in de door mij weinig geapprecieerde managerstaal te spreken: snel uitrollen.’ Dat was, hij schrikt er zelf een beetje van als hij het op zijn telefoon terugzoekt, in april 2020. “Anderhalf jaar geleden!”

Inmiddels ziet de wereld er heel anders uit. Ja, dankzij de vaccins zijn er veel minder corona-opnames dan toen. Maar het gemiddelde ziekteverzuim in de ziekenhuizen is opgelopen tot 10 procent, er wacht een stuwmeer aan uitgestelde operaties en het aantal ic-bedden is door personeelsgebrek geslonken van 1150 vóór de pandemie naar zo’n 970 nu.

Alles wijst erop: er moet iets veranderen in de zorg. Het ministerie wil dat ic-capaciteit naar tenminste 1350 en mogelijk 1700 wordt uitgebreid. Andere patiënten mogen niet opnieuw de dupe worden van de coronagolf, waarvan de piek wordt verwacht tussen december en april volgend jaar. Het ministerie heeft het LNAZ gevraagd het Opschalingsplan Covid-19 van juni 2020 te actualiseren. Het strijdplan had afgelopen donderdag klaar moeten zijn. “Waarschijnlijk wordt het begin volgende week,” aldus een VWS-voorlichter.

Maar volgens de zorg is uitbreiding naar 1350 ic-bedden op korte termijn onhaalbaar door de leegloop aan personeel. Girbes pleit al langer voor andere, creatieve oplossingen. Met een beetje lenigheid van geest, denkt Girbes, kan de zorg efficiënter.

Tijdelijke aanstelling

Hij doet zijn verhaal in zijn werkkamer op locatie VUmc. Verderop, op de ic-afdeling, wordt het steeds drukker. Er liggen net geopereerde hartpatiënten, slachtoffers van verkeersongelukken en ook het aantal covidpatiënten neemt weer toe. Wat Girbes betreft is het hoog tijd om ‘out of the box’ te denken. “Ik heb met bewondering en jaloezie naar de creativiteit in het bedrijfsleven gekeken. Restaurants gingen eten bezorgen en maakten maaltijdboxen. Als ze dat niet hadden gedaan, dan waren ze er nu niet meer. In de ziekenhuizen is bijna alles wel bij het oude gebleven. Er is niets, helemaal niets gedaan om de ic-capaciteit te vergroten.”

Deze week moest Amsterdam UMC noodgedwongen tien tot twintig procent van de geplande operaties uitstellen. Het personeel is moe. “En dan is er van de inhaalzorg nog helemaal geen bal terechtgekomen,” zegt Girbes. “Het is écht op. Je hoort het van verpleegkundigen, maar ook steeds vaker van artsen.”

Op deze voet doorgaan is eigenlijk geen optie. Girbes staat nog steeds vierkant achter zijn idee van een covidziekenhuis of een coronavleugel. Sterker nog, hij zou er zelf wel een willen opzetten. Als minister Hugo de Jonge hem morgen belt, zou hij het meteen doen. “Als ik minister was, zou ik tegen iemand met zo’n grote mond als ik zeggen: ‘Ga jij het dan maar regelen’. En als dat gebeurt, dan zeg ik: ‘Goed, maar dan wil ik wel carte blanche voor de financiën, geen gezeur over de peanuts.’”

Girbes maakt de kanttekening dat hij niet de wijsheid in pacht heeft, dus dat er verstandige mensen moeten meedenken, maar in grote lijnen heeft hij het al uitgedacht. “Vooropgesteld: het is geen briljant of nieuw idee; ik heb vroeger in een categoraal ziekenhuis gewerkt dat oorspronkelijk alleen voor tuberculosepatiënten was bedoeld. Je kunt het ook omkeren: ziekenhuizen aanwijzen waar géén covidpatiënten komen.”

Girbes heeft het extra geld vooral nodig om ic-personeel ‘te verleiden’, zoals hij het noemt. De voornaamste reden voor de geslonken ic-capaciteit is immers de uitstroom van verpleegkundigen. “Voor de hoge werkdruk en het wat saaie werk op een covidafdeling zou ik daarom dubbel loon betalen,” zegt Girbes. “Alle gekwalificeerde verpleegkundigen zouden zich mogen inschrijven, ook de mensen die al zijn uitgetreden, maar de aanstelling duurt slechts een half jaar. Anders krijg je jaloezie. Iedereen moet de kans krijgen op deze baan. Ik had daar zelf niet aan gedacht, maar verpleegkundigen die ik raadpleegde, attendeerden mij daarop.”

Uittreders aantrekken

Veelgehoorde kritiek op aparte coronaziekenhuizen is dat verpleegkundigen érgens vandaan moeten komen. Als ze uit een ander ziekenhuis komen, komt de zorg daar weer in de knel. Dus waar zit dan de winst?

In het verleiden van uittreders dus, maar ook in efficiënter en langer werken, zegt Girbes. In ‘zijn’ coronaziekenhuis zou een veertigurige werkwerk de norm zijn, terwijl verpleegkundigen nu bijna altijd parttime werken en de cao niet uitgaat van een veertigurige werkweek. Daar win je dus extra werktijd. De werkdagen in het covidziekenhuis zullen lang zijn – twaalf uur. “Dan gaat er minder tijd verloren aan de overdracht.”

‘Onhaalbare operatie’

En Girbes denkt dat er ook tijd te winnen is met taakgericht werken. Nu is het zo dat een verpleegkundige integraal één of twee patiënten onder zijn of haar hoede heeft en alles doet, van familiegesprekken tot het wassen van de patiënt. “Maar je kunt ook taakgericht werken, bijvoorbeeld acht patiënten achter elkaar wassen. Aparte draaiteams. Puur gericht op efficiëntie.”

Hij kan op een briefje geven dat deze militaristische werkwijze ten koste gaat van het werk­genot, dus behalve een dubbel salaris moeten er ook andere extraatjes tegenover staan: een goede kinderopvang, prima parkeerplaatsen, invloed op het rooster en een boodschappenservice, zodat een ic-verpleegkundige na een lange dienst niet naar de supermarkt hoeft. “Ik heb een paar verpleegkundigen op mijn afdeling gevraagd of ze er zouden willen werken. ‘Ik kom morgen,’ zei een van hen.”

Girbes verwacht niet dat Hugo de Jonge hem morgen belt, maar dit rigoureuze plan is hem wat al te makkelijk van tafel geveegd. “Het is een veel te grote belasting voor de verpleegkundigen, zegt iedereen meteen. Maar dat geldt niet voor alle verpleegkundigen, en als ik met hen praat, hoor ik ook een ander geluid.”

Gezondheidseconoom Marcel Canoy vindt het plan niet realistisch. “Zo’n gigantische operatie is op korte termijn niet haalbaar. En na de winter is al die extra zorgcapaciteit waarschijnlijk niet meer nodig.”

Girbes ziet dat anders. Covid gaat niet meer weg, al zal het door vaccinatie en betere behandeling minder druk op de zorg geven. “Je moet dat goed organiseren, ook voor de komende jaren. We hebben er een ziekte bij gekregen, naast de rest. Dat vergt flexibele aanpassingen.””

Welke lessen kan de zorg trekken uit de pandemie?

De zorg zucht en steunt, maar het goede nieuws is: er valt nog ontzettend veel te winnen. Dat beeld rijst in elk geval op uit de aanbevelingen die zijn voortgekomen uit de bijeenkomsten van Dokteren in tijden van Corona van de artsenfederatie KNMG en actiecomité Optimale Zorg - Dappere Dokters. Deze week werden de adviezen aangeboden aan de ­Tweede Kamer.

Een daarvan is: doe goed onderzoek naar de verdampte zorg. Tijdens de pandemie zijn er anderhalf miljoen ­minder verwijzingen door de huisartsen gedaan naar de ziekenhuizen. Wat betekent dat? Wat is er gebeurd met de kwalen en aandoeningen van mensen? “Dat zijn niet anderhalf miljoen medische klachten die zijn blijven liggen. Een deel is verdampt. Daar moeten we onderzoek naar doen, want het kan ons iets leren over zorg die niet nodig is,” zegt huisarts Bart Meijman van de Dappere Dokters, een van de initiatief­nemers.

Met een gierend tekort aan zorgmedewerkers en een ­toenemende vergrijzing zijn dat belangrijke lessen voor de toekomst, want alle zorg die je pijnloos kan schrappen, is meegenomen.

Korte termijn

Meijman vindt dat er teveel op de korte termijn wordt gekeken. Het gaat voortdurend over de vraag: hoe komen we de winter door? “Er is geen politieke visie en urgentie om dit voor de middellange en lange termijn op te lossen. We blijven als konijnen in de koplampen kijken en we doen niks. Waar wachten we op?”

Wat adviezen in een notendop: haal de concurrentie uit de zorg en werk beter samen, gebruik nog beter de kennis van zorgverleners zélf bij het opstellen van wet- en regel­geving en ontlast de zorgverleners door administratieve rompslomp bij hen weg te halen. “Hoe krijg en houd je voldoende verpleegkundigen? Dat zit in verschillende dingen: dat ze meer waardering krijgen, een hoger salaris hoort daarbij, maar ook zeggenschap en dat ze niet allemaal stompzinnige dingen hoeven te doen. 40 procent van de tijd is een verpleegkundige druk met administratie. Waarom wordt er niet gezegd: dat mag niet meer zijn dat 20 procent. Dat dwingende is er helemaal niet.”

Preventie

De artsen hameren ook op preventie en leefstijl. Rokers en mensen met overgewicht hebben vaker onderliggende ziektes en zijn dus ook kwetsbaarder voor virusinfecties. “Nu waart het coronavirus rond, maar straks is het misschien een ander beestje. Dan blijven we elk jaar zo aanmodderen.” Gezonde mensen zijn weerbaarder tegen virussen. “We moeten doorpakken met maatregelen tegen roken. Aan de gevolgen sterven jaarlijks 20.000 mensen. Maar ook aandacht voor luchtvervuiling en voeding is belangrijk. We gaan richting de 30.000 maagverkleiningen per jaar om diabetes en hart- en vaatziekten te voorkomen. We moeten ook kijken: hoe komt het nou dat die mensen dik worden? Kunnen we daar wat aan doen? Bijvoorbeeld gezond voedsel goedkoper maken en ongezond voedsel duurder.”

Meer over