PlusTen Slotte

Het geheugen van de oorlog: Paula van Cleef-Joachimsthal (1925-2022) bracht als 16-jarige illegale Parools en bonkaarten rond

De oorlog was elke dag in haar leven: Paula van Cleef-Joachimsthal, kind van een Joodse vader, herinnerde zich haar verzetswerk nog haarscherp. Vanwege dat ijzeren geheugen werd ze vaak geraadpleegd door makers van oorlogsdocumentaires en -boeken. Op 4 mei overleed ze op 96-jarige leeftijd, op weg naar de Dodenherdenking.

Hanneloes Pen
Paula van Cleef-Joachimsthal bracht tijdens de oorlog onder de schuilnaam Anneke valse bonkaarten en illegale kranten van 'Het Parool' en 'Trouw' rond.  Beeld
Paula van Cleef-Joachimsthal bracht tijdens de oorlog onder de schuilnaam Anneke valse bonkaarten en illegale kranten van 'Het Parool' en 'Trouw' rond.

Paula van Cleef-Joachimsthal werd op 17 september 1925 als nakomertje in een gezin van vier kinderen geboren. Haar vader runde een manufacturenbedrijf in de Warmoesstraat. Ze groeide op in Oud-Zuid en ging naar het Amsterdams Lyceum, waar ze in 1943 eindexamen deed.

Tijdens de oorlog werd ze door een lid van de Amsterdamse familie Schöffer, die tientallen Joden hielp onderduiken, benaderd om verzetswerk te doen. Als zestienjarige bracht ze onder de schuilnaam Anneke valse bonkaarten en illegale kranten van Het Parool en Trouw rond. In haar dagboek schreef ze in bedekte termen over haar verzetswerk. ‘November 1943: Ik fiets elke dag de hele stad rond, van de een naar de ander. Wel heel nuttig werk...!’

Haar tantes en ooms van vaderskant werden in de oorlog in concentratiekampen vermoord, evenals diverse klasgenoten.

Na haar eindexamen volgde ze een secretaresseopleiding bij Schoevers. Ze werkte bij de Politieke Opsporingsdienst, die zich bezighield met de berechting van foute Nederlanders. Haar dochter Betty (56): “De oorlog speelde haar hele leven een rol. De oorlog in Oekraïne, het luchtalarm en de schuilkelders grepen haar erg aan.”

Wandelend archief

Van Cleef-Joachimsthal werkte mee aan talloze documentaires, proefschriften, boeken en artikelen over de Tweede Wereldoorlog. Zo ook aan het boek In Memoriam van Guus Luijters, over de bijna 18.000 in de oorlog gedeporteerde Joodse, Roma- en Sintikinderen, en het boek Schöffer & Co van historicus Gerben Post.

“Paula vond het fijn om met me over de oorlog te praten. Ze was een wandelend archief,” zegt Post, historicus en vriend van de familie, die haar uitgebreid raadpleegde voor zijn boek. “Ze vertelde dat ze een slecht richtingsgevoel had. Dat was bij haar koerierswerk niet erg handig. Ze durfde geen plattegrond van Amsterdam te raadplegen, dat zou te veel opvallen. Ze zei: ‘Elke keer kwam ik weer bij die rotmolen in Oost uit.’”

Voor haar verzetswerk wilde ze geen lintje hebben. Dat kreeg ze uiteindelijk in 2004 toch, voor haar vrijwilligerswerk voor onder meer de Collectieve Israël Actie. Ook kreeg ze vijf jaar geleden uit handen van Roel Schoonveld, oud-rector van het Amsterdams Lyceum, de eerste Paula van Cleefpenning, een eerbewijs voor een oud-leerling die zich bijzonder heeft onderscheiden. Van Cleef-Joachimsthal verzorgde van 1986 tot aan haar dood de administratie van de Oud-Leerlingen Organisatie van de school. “Tijdens reünies was Paula het bescheiden middelpunt,” zegt Schoonveld.

Verzetsmonument Apollolaan

Zo’n vijftien jaar geleden zorgde Van Cleef-Joachimsthal ervoor dat drie leerlingen die niet op de oorlogsplaquette van ‘haar’ Amsterdams Lyceum waren vermeld, alsnog werden toegevoegd. Tevens zocht ze de namen uit van de 29 gevangenen die op de Apollolaan in 1944 waren gefusilleerd en jaarlijks bij het verzetsmonument aldaar worden herdacht op 4 mei. Dankzij haar werk kwamen de namen van de gevallenen op een plaquette bij het monument te staan.

Of ze weleens nachtmerries had, werd haar in 2010 gevraagd tijdens een interview van het Verzetsmuseum over het scholierenverzet. “Nachtmerries? Nee,” antwoordde ze. “Maar over die molen en het kwijtraken van de weg, droomde ik na de oorlog wel vaak.”

Afgelopen woensdag kwam haar zoon Alfred (67) haar ophalen voor de jaarlijkse dodenherdenking op de Apollolaan. Op weg ernaartoe overleed Van Cleef-Joachimsthal in haar rolstoel, vlak voor de plechtigheid zou beginnen. De symboliek kon niet sterker zijn: haar Joodse man Jaap van Cleef, die als onderduiker de oorlog overleefde, overleed 34 jaar geleden eveneens op 4 mei.

Meer over