PlusDe ziel van Amsterdam

Heeft Amsterdam een ziel? ‘De ziel van de stad is veranderlijk als het weer’

Koen Kleijn:  Beeld Van Santen & Bolleurs
Koen Kleijn:Beeld Van Santen & Bolleurs

Heeft Amsterdam een ziel? En hoe gaat het met die ziel? Deze zomer gaan we samen met deskundigen en lezers op zoek naar antwoorden. Vandaag: hoofdredacteur Koen Kleijn van geschiedenistijdschrift Ons Amsterdam over drie plekken die veel vertellen over de stad.

Patrick Meershoek

Vraag aan Koen Kleijn, kunsthistoricus en hoofdredacteur van Ons Amsterdam: heeft de stad een ziel? “Jazeker, maar wel met een paar kanttekeningen. De ziel is ongrijpbaar en vaak toch meer een wensbeeld dan een weerspiegeling van de realiteit. Amsterdam presenteert zich bijvoorbeeld graag als stad met een lange traditie van tolerantie. Het is waar dat er door de eeuwen heen nooit actieve vervolging heeft plaatsgevonden van groepen die elders moesten vrezen voor hun leven. Maar in het Amsterdam van de zeventiende eeuw was een katholieke jongen toch echt een tweederangsburger. Ook wat de ziel betreft is het glas dus halfvol én halfleeg.”

Die ziel is ook nog eens veranderlijk als het weer, voegt Kleijn (58) toe. “Als we honderd jaar terug samen op zoek waren gegaan naar de ingrediënten van de Amsterdamse ziel, hadden we waarschijnlijk uitgebreid stilgestaan bij de grandeur van de stad. De banken, de handel, de zeevaart: alles wat van Amsterdam eeuwenlang een speler van wereldformaat maakte. De VOC-mentaliteit, om met voormalig premier Jan Peter Balkenende te spreken. Vandaag de dag kijken we daar veel kritischer naar. De prominente plek van de bankiers en de handelaren lijkt te zijn overgenomen door een culturele elite: prominente kunstenaars, cabaretiers, tv-presentatoren. De nadruk ligt op het persoonlijke, niet op de gemeenschap of de geschiedenis.

De Oude Kerk

Op verzoek heeft Kleijn drie plekken in de stad gekozen die in zijn deskundige ogen onlosmakelijk verbonden zijn met de ziel van Amsterdam. De eerste stop is de Oude Kerk, met het bouwjaar 1306 ook nog eens het oudste gebouw van de stad. “Het is de tragiek van de historicus dat hij, wandelend door de stad, vooral dingen ziet die er niet meer zijn. De Oude Kerk is daar een treffend voorbeeld van. Het is nu een tamelijk onzichtbaar gebouw in het uitgaansgebied, maar eeuwenlang was de kerk het kloppend hart van Amsterdam. Er gebeurde van alles. Er werd gedoopt, getrouwd en begraven, maar het was ook de plek waar de schippers hun zeilen te drogen hingen.”

In de Oude Kerk is het vroege Amsterdam zichtbaar en voelbaar aanwezig. Kleijn: “Het is een gebouw met een wonderlijke schaal. Het is van binnen veel groter dan het van buiten lijkt.” Onder de marmeren vloer lagen 10.000 Amsterdammers begraven, onder wie burgemeesters als Andries Bicker en Frans Banning Cocq, maar ook schilder en uitvinder van de straatlantaarn Jan van der Heyden en Saskia van Uylenburgh, die als jonge vrouw enkele meters hoger in de kerk in ondertrouw ging met Rembrandt van Rijn. “Jan Pieterszoon Sweelinck bespeelde het orgel in de kerk,” zegt Kleijn. “Over balsem voor de ziel gesproken. Als je die muziek nu hoort, hoor je nog iets van wat ooit heel manifest aanwezig was in de stad: de ziel van christelijk Amsterdam.”

Panorama van het Oosterdok

De tweede plek is een kunstwerk, namelijk een tekening die de Amsterdamse kunstenaar Johan Greive in 1870 maakte van het Oosterdok. “Het origineel ligt tegenwoordig in het Stadsarchief,” vertelt Kleijn. “Greive maakte een panorama van Amsterdam, gezien vanaf de Oosterdoksdijk. Op de achtergrond van een vlak landschap zien we het havenfront met hier en daar een torentje. Er was nog geen station. Het was Amsterdam vlak voordat het allemaal begon voor de stad. Amsterdam was nog een waterstad. Alles wat van buiten naar de stad moest komen, van groenten tot bouwmaterialen, kwam via het water.”

Een waterstad met een waterziel. Het is nog steeds een drukte van belang op het water, maar de schippers en de vissers van weleer hebben plaatsgemaakt voor toeristen in een rondvaartboot en recreanten in een sloepje met een paar flessen gekoelde witte wijn. Het wekt geen verbazing dat de voorkeur van de historicus uitgaat naar de oude situatie. “Naar die oude waterziel moet je tegenwoordig zoeken. Maar hij is nog wel te vinden, bijvoorbeeld als je op het Oosterdok gaat staan met je rug naar de OBA. Je moet Nemo even wegdenken, maar dan krijg je toch wel een beeld van het water als levensader van de oude stad.”

Jonas Daniël Meijerplein

Als nummer één op zijn lijstje heeft Kleijn het Jonas Daniël Meijerplein genoteerd. Ook hier gaan verleden en verlies hand in hand. De historicus wijst de vijf synagoges aan die ooit het middelpunt vormden van de Jodenbuurt. Hier woonde in de tweede helft van de negentiende eeuw Maurits Mendes da Costa, die Vincent van Gogh lessen Grieks en Latijn gaf. Om de hoek was het huis van de naamgever van het plein, de advocaat die zich als een van de eerste Joodse Amsterdammers actief ging bemoeien met het bestuur van de stad en daarmee het pad effende voor belangrijke Amsterdamse steunpilaren als Samuel Sarphati, Abraham Wertheim en Henri Polak.

Op hetzelfde Jonas Daniël Meijerplein werden in februari 1941 tijdens de eerste Duitse razzia honderden Joodse mannen verzameld en op transport gezet naar het concentratiekamp Mauthausen. Het was het begin van de Jodenvervolging die ongeveer 65.000 Joodse Amsterdammers het leven zou kosten. Kleijn: “Het blijft onvoorstelbaar dat in enkele jaren tijd een zesde deel van de bevolking is vermoord. Het is een litteken dat nooit zal verdwijnen. Wist je trouwens dat Joodse Amsterdammers tot ver in de negentiende eeuw wel lid mochten worden van Felix Meritis, maar bijvoorbeeld geen concerten mocht bijwonen in de sociëteit? Ook daar toont de tolerante Amsterdamse ziel weer duidelijk twee kanten.”

Serie: In de vorige aflevering vertelde Henk Leegte, predikant van de Singelkerk, over de zorg voor de ziel. In de volgende aflevering vertelt archivaris en culinair deskundige Margriet de Roever over het voedsel dat deel uitmaakt van de Amsterdamse ziel.