PlusInterview

GGD-arts: ‘We moeten in deze hitte extra letten op ouderen, daklozen en jonge kinderen’

Bij heet weer is het in steden als Amsterdam 7 tot 8 graden warmer dan op het platteland. Extreme hitte leidt tot vroegtijdige sterfgevallen en gezondheidsschade. GGD-arts Laurens Hondema: ‘Mensen georganiseerd laten afkoelen in grote hallen zie ik als een realistisch toekomstscenario.’

Jop van Kempen
De fontein bij het Rijksmuseum, 17 juli 2022.  Beeld Jean-Pierre Jans
De fontein bij het Rijksmuseum, 17 juli 2022.Beeld Jean-Pierre Jans

Een gevoelstemperatuur van 35 graden, dat is ongeveer het kantelpunt, zo schetst Hondema. Bij die temperatuur krijgen ook gezonde mensen problemen. Het verschilt natuurlijk een beetje per persoon, maar elk lichaam – zelf opgewarmd tot 36, 37 graden – is fysiologisch begrensd. Op enig moment raakt iedereen oververhit en volgen symptomen als vermoeidheid, slecht slapen, hoofdpijn of jeukende blaasjes.

Het volgende stadium is een hitteberoerte, aldus Hondema, die is opgeleid als arts en zich specialiseerde in de wisselwerking tussen het leefmilieu en gezondheid. Denk aan symptomen als een lichaamstemperatuur van 40 graden, een verhoogde hartslag, misselijkheid, spierspasmen en bewustzijnsverlies. Vervolgens raken mensen in coma en uiteindelijk houdt het lichaam er helemaal mee op.

Bij veel mensen met onderliggende aandoeningen als suikerziekte of hartproblemen heeft dat fysiologische opwarmingsproces een veel grotere impact op het lichaam. Dat geldt ook voor veel ouderen. Zij vormen een kwetsbare groep bij extreme hitte.

Wat maakt ouderen kwetsbaar?

“Hun lichamelijke systemen om af te koelen werken minder goed; ze transpireren minder, hun bloedvaten kunnen niet meer zo ver uitzetten, hun dorstprikkel neemt af. Daarbij realiseren ouderen zich niet of onvoldoende dat hitte voor hen riskant is. Daarom moeten we nu extra op hen letten. Net als op heel jonge kinderen en op daklozen, die hitte lastiger ontwijken.”

Laat hitte zich vertalen in een aantal sterfgevallen?

“Ja. Bij een hittegolf – een vijfdaagse periode met drie dagen van 30 graden of hoger en twee van minimaal 25 – is sprake van oversterfte, berekende het CBS. Dan sterven er dus significant meer mensen dan je op grond van het gemiddelde zou verwachten. Een Nederlandse hittegolf leidt tot ongeveer 400 extra sterfgevallen.”

Als je dat op grond van inwonersaantallen omrekent naar Amsterdam gaat het om zo’n twintig extra sterfgevallen in de stad.

“Ja, maar dat kun je zo niet stellen. Het hangt ook samen met bijvoorbeeld verschillen in de samenstelling van de Nederlandse en Amsterdamse bevolking die de gevoeligheid bepaalt. Ook verschillen in temperatuur, luchtkwaliteit en luchtvochtigheid kunnen een rol spelen. Ik durf geen getal op de extra Amsterdamse sterfgevallen te plakken bij een hittegolf.”

In Amsterdam staan meer huizen en minder bomen dan op het platteland. Wat doet dat met de temperatuur?

“Die is in Amsterdam op extreem hete dagen fors hoger dan op het platteland. Wel een graad of 7 tot 8. Amsterdam is een hitte-eiland, zoals dat heet. Huizen zijn van steen, en steen houdt warmte vast. Er is in Amsterdam bijvoorbeeld ook minder wind. En minder schaduw.”

En Amsterdam heeft waarschijnlijk meer airco’s die het binnen koeler maken, maar buiten warmer. Draagt dat ook bij aan die 7 tot 8 graden hoger?

“Ja, net als alle apparaten die warmte produceren, maar ik zou niet weten in welke mate. Mede om stedelijke oververhitting tegen te gaan is in Italië in mei vastgelegd dat de airco in overheidsgebouwen pas aangaat als het warmer is dan 25 graden. Ook de huidige energiecrisis speelt bij die maatregel uiteraard een rol. Dat zijn politieke afwegingen, waar ik als ambtenaar van de GGD niet over ga.”

Hoe kunnen Amsterdammers zich het beste voorbereiden op de hitte?

“Het beste is preventie: voorkom dat je het te heet krijgt. Het afgekondigde Nationale Hitteplan helpt bij dat bewustzijn, want in tegenstelling tot bijvoorbeeld Spanjaarden of Italianen zoeken Nederlanders de zomerse zon graag op. Ook als het daar eigenlijk te heet voor is, zoals maandag en waarschijnlijk dinsdag.”

“Wat ook hoort bij een goede voorbereiding: schroom niet om een beroep te doen op medische zorg als je lijdt onder de hitte. Het is een serieuze kwestie.”

“Voor de wat langere termijn wordt hitte voor Amsterdam een nog groter thema. De stad heeft nu twee keer zo veel dagen van minimaal 25 graden als in 1950: twintig in plaats van tien. Volgens een weermodel van het KNMI ligt het in de lijn der verwachting dat Amsterdam in 2085 zo’n veertig van die hittedagen kent. Hogere temperaturen worden daarom ook meegewogen bij de inrichting van nieuwe Amsterdamse wijken: veel groen en water bieden verkoeling.”

Heeft Amsterdam over zestig jaar een Zuid-Europese zomer?

“Dat is niet te voorspellen. Mijn persoonlijke opvatting is dat Nederland altijd wisselvalliger zomerweer zal hebben dan pakweg Zuid-Spanje. Dus het levensritme aanpassen met een siësta en andere zonmijdende gebruiken zie ik hier in de toekomst niet verschijnen. Maar ik denk wel dat we hier meer extreem hete dagen krijgen die aanpassingen vergen.”

Zoals?

“Ik denk dat we mensen georganiseerd gaan aanbieden om af te koelen. Dat er als publieke dienst gekoelde sporthallen of bibliotheken zijn voor mensen met oververhitting. In New York gebeurt dat al. Dat helpt extra sterfgevallen voorkomen.”

Tips om koel te blijven



Werkt
Ramen ’s nachts openen, dan koelt het huis af
Voetenbad met ijswater nemen
Een koel gebouw opzoeken, zoals de bibliotheek of een supermarkt

Werkt niet
Ramen overdag openen, want dan komt de hitte binnen
IJs voor je ventilator plaatsen
Jezelf insmeren met mentholpoeder of aloë veragel

Het Marineterrein, 17 juli 2022. Beeld Jean-Pierre Jans
Het Marineterrein, 17 juli 2022.Beeld Jean-Pierre Jans

Luister ook onze podcast Amsterdam wereldstad:

Meer over