PlusAchtergrond

Getekend door de bommen op Amsterdam-Noord in 1943: ‘Als kind voelde ik het verdriet van mijn ouders’

In 1943 overleden tweehonderd inwoners van Noord door Amerikaanse bommen. In plaats van op de Fokkerfabrieken op de Papaverweg vielen de bommen in de Van der Pekbuurt en de Vogelbuurt. Zondag werden de slachtoffers op begraafplaats de Nieuwe Noorder herdacht.

Jop van Kempen
Op begraafplaats de Nieuwe Noorder werden de slachtoffers van de vergisbombardementen op de Van der Pekbuurt en Vogelbuurt in 1943, herdacht. Beeld Jean-Pierre Jans
Op begraafplaats de Nieuwe Noorder werden de slachtoffers van de vergisbombardementen op de Van der Pekbuurt en Vogelbuurt in 1943, herdacht.Beeld Jean-Pierre Jans

Het gebeurde op een zaterdagochtend om een uur of negen, zegt Jeannette van der Stelt. Het was mooi weer, maar een beetje heiig. De schoolvakantie in Amsterdam was net begonnen. Het gewone werk ging door; zaterdagen hoorden 79 jaar geleden bij de werkweek.

Het luchtalarm waarschuwde op die 17de juli in 1943 voor naderend onheil. Maar er was zo vaak vals alarm dat veel inwoners van Noord het geloei negeerden. En toen vielen de bommen, en op 25 en 28 juli weer.

“De bommen waren bedoeld voor de Fokkerfabrieken,” zegt Van der Stelt, die voor de Stichting Historisch Centrum Amsterdam-Noord een boekje schreef over de bombardementen: Waar de bommen vielen. De Fokkerfabrieken stonden onder Duits gezag en droegen bij aan de Duitse oorlogsindustrie. De bombardementen werden geaccordeerd door de Nederlandse regering in ballingschap.

Onervarenheid en fouten

“Maar door onervarenheid en fouten liep het mis,” aldus Van der Stelt. “De Amerikanen hebben zich er kort daarna voor verontschuldigd. Het waren de grootste bombardementen die Amsterdam ooit heeft gekend.”

Noord is niet de enige plek in Nederland waar geallieerde bommen slachtoffers maakten onder de Nederlandse bevolking. Het gebeurde bijvoorbeeld ook in Nijmegen (1944), Breskens (1944), Eindhoven (1942) en Geleen (1942).

Zusje Nellie (6 maanden oud) en broertje Anne (18 maanden) van Anne van der Glas (78) kwamen bij het bombardement om. Hun huis op de Fazantenweg werd verwoest. Van der Glas werd elf maanden later geboren in Monnickendam. Hij is vernoemd naar zijn overleden broertje.

Zwaar verlies

“Hoewel het incident voor mijn geboorte was, heeft het veel impact op mijn leven gehad,” zegt Van der Glas. “Als kind voelde ik het verdriet van mijn ouders. En toen ik later zelf kinderen kreeg, realiseerde ik me nog meer hoe zwaar hun verlies moet zijn geweest.”

Met zijn eigen zoon heeft Van der Glas op begraafplaats de Nieuwe Noorder nog weleens gezocht naar de plek waar zijn broertje en zusje zijn begraven. De graven waren in de jaren zestig al geruimd, wist hij, maar hij probeerde zich de plek op het kerkhof te herinneren. Hij weet waar ze ongeveer gelegen moeten hebben.

Sinds 2003 staat op de Nieuwe Noorder een gedenkteken voor de slachtoffers. In 2018 werden in Noord elf gietijzeren putdeksels van 80 centimeter onthuld. Het kunstwerk van Hester Oerlemans verwijst naar de ingeslagen bommen. In de rand van de deksels staan de tweehonderd namen van de slachtoffers.

Minder notabelen, meer arbeiders

Het heeft relatief lang geduurd voordat de bombardementen zijn herdacht. “Als de bommen in Zuid waren gevallen, was het waarschijnlijk sneller gebeurd,” zegt Van der Glas. “In Noord woonden minder notabelen en meer arbeiders. Het hoorde lang nooit echt bij Amsterdam.”

Dat Nederlandse werknemers in de Fokkerfabrieken bijdroegen aan de Duitse oorlogsindustrie kan een herdenking eveneens hebben bemoeilijkt, zegt Van der Stelt. “Maar die mensen werden gedwongen. Anders werden ze in Duitsland te werk gesteld.”

De Fazantenweg, waar Anne van der Glas opgroeide. Zijn oudere broertje en zusje kwamen hier om het leven.   Beeld Gemeente Amsterdam
De Fazantenweg, waar Anne van der Glas opgroeide. Zijn oudere broertje en zusje kwamen hier om het leven.Beeld Gemeente Amsterdam