PlusNieuws

Experts werd niets gevraagd over boek Anne Frank: ‘Ze voelden zich kennelijk niet safe’

Uitgeverij Ambo|Anthos biedt excuses aan voor het recent verschenen boek Het verraad van Anne Frank waarin een Joodse notaris wordt aangewezen als verrader van het Achterhuis. Experts konden pas, vanwege een embargo, achteraf hun mening geven over de conclusie van het onderzoek door een coldcaseteam.

Hanneloes Pen
Anne Frank werd volgens het gewraakte boek verraden door een Joodse notaris. Beeld EPA
Anne Frank werd volgens het gewraakte boek verraden door een Joodse notaris.Beeld EPA

De Joodse notaris Arnold van den Bergh, lid van de Joodse Raad, zou de man zijn die Anne Frank heeft verraden, stelde het coldcaseteam na zes jaar uitgebreid onderzoek vast. Een afschrift van een anoniem briefje met zijn naam erop, aangetroffen in een oud politieonderzoek, en een ‘lijst van onderduikadressen van Joden’ die in het bezit zou zijn van de notaris, vormen volgens het team onder ­leiding van een oud-FBI-agent het ­bewijs.

Geheimhoudingsverklaring

Journalisten en enkele onderzoekers kregen het boek Het verraad van Anne Frank van de Canadese schrijver Rosemary Sullivan pas te lezen nadat zij een non-disclosure agreement (geheimhoudingsovereenkomst) hadden ondertekend waarin stond dat zij alle informatie over de publicatie en de inhoud van het werk als ‘strikt vertrouwelijk’ zouden beschouwen tot maandagochtend 17 januari 2022. Schending van de voorwaarden betekende dat alle daaruit volgende schade voor de auteur en uitgever vergoed moest worden.

De journalisten moesten zich schikken naar de deadline van het Amerikaanse CBS-programma 60 Minutes, dat ineens van 2 uur maandagochtend Nederlandse tijd naar 3 uur werd verschoven aangezien in Amerika een belangrijke American footballwedstrijd te verslaan was. Tijd om experts naar het onderzoek en vooral de conclusie te laten kijken, was er daardoor niet.

Internationale kranten als The New York Times en The Guardian hadden het ‘nieuws’ maandag 17 januari uitgebreid in hun kolommen. Ook Het Parool schreef die dag over het onderzoek, maar bracht diezelfde dag een artikel online – en een dag later in de krant – waarin Nederlandse historici en onderzoekers weinig heel lieten van het onderzoek.

Experts twijfelen aan theorie

Journalist Nina Siegal blikte in The New York Times twee dagen na de ‘onthulling’ erop terug: ‘Experts twijfelen aan nieuwe theorie over Anne Franks verraad’. Ze haalde historici en onderzoekers aan en noemde de non-disclosure agreement ‘een mediastrategie van de uitgever’.

Uitgeverij Ambo|Anthos, die vier jaar geleden in goed vertrouwen de rechten van het boek heeft gekocht, schreef maandag in een verklaring dat ze een kritischer houding had kunnen aannemen. Extra drukken van het boek zijn nu uitgesteld. De uitgeverij wacht op ‘antwoorden van het onderzoeksteam op de vragen die zijn gerezen’.

Historicus David Barnouw, oud Niod-onderzoeker, heeft de geheimhoudingsverklaring niet ondertekend en kon het boek pas na het embargo verkrijgen. Na het lezen ervan oordeelde hij dat er niet voldoende bewijs was om de notaris te veroordelen. Teleurstellend, noemde hij het onderzoek, dat wankelde door de vele aannames en veronderstellingen. Een ‘smoking gun’ ontbrak.

‘Ze voelden zich kennelijk niet safe’

“Ik heb zelf verschillende keren een manuscript op verzoek van een uitgever beoordeeld. Soms wordt ernaar geluisterd en soms niet. Geen idee of dat hier gebeurd is. Niemand mocht het van tevoren lezen. Het was verstandig geweest als ze dat wel hadden toegelaten,” aldus Barnouw.

Dat de Amerikaanse en daarmee de Nederlandse uitgever een embargo oplegde waardoor experts pas naderhand op Het verraad van Anne Frank – en dus na de eerste (inter)nationale publicaties – konden reageren, zegt al iets, aldus Barnouw. “Ze voelden zich kennelijk niet safe. Anders zouden ze niet zo gek doen, met dat embargo.”

Gertjan Broek, onderzoeker bij de Anne Frank Stichting, heeft het coldcaseteam rondgeleid in het Anne Frank Huis. Dat betekent niet, benadrukt hij, dat hij heeft meegewerkt aan het onderzoek. “Ze hebben me niet mee laten meekijken in de keuken. Er zijn naar mijn weten geen externe experts ingeschakeld.”

En dat, stelt hij, is juist wel gebruikelijk in zijn vak. “Je laat andere deskundigen naar je onderzoek kijken.”

Peerreview is belangrijk

In zijn eigen onderzoek in 2016 stelde Broek vast dat de onderduikers van het Achterhuis zijn ontdekt tijdens een huiszoeking nadat twee bonnenhandelaren eerder dat jaar waren gearresteerd en vertegenwoordigers van Otto Franks bedrijf bleken te zijn. “Ik heb mijn onderzoek laten lezen aan Barnouw, Sytze van der Zee en Guus Meershoek. Peerreview is belangrijk, ook tijdens het proces, in de zin van: ‘Wat denken jullie ervan?’ Opmerkingen van die peers neem je mee. Zo kom je verder in je onderzoek. Peerreview was bij dit onderzoek verstandig geweest.”

Dat uitgever Ambo|Anthos besloten heeft het boek voorlopig niet bij te laten drukken, noemt Barnouw ‘verstandig’. “Het is wel vrij uniek dat een uitgever zegt: we staan niet meer achter het boek.”

‘Ze willen zeker geld maken’

Het boek van Sullivan is volgens hem overigens ‘bijzaak’. “Het is bedoeld als aanjager om er een film van te maken.” Eva Schloss, de inmiddels 92-jarige stiefdochter van Otto Frank, zegt het nog scherper: “Ze willen zeker naar Netflix. Geld maken.”

Uitgeverij Ambo|Anthos wil geen verdere toelichting geven op haar besluit maar biedt in de uitgebrachte verklaring wel haar verontschuldigingen aan ‘aan eenieder die zich door het boek gegriefd acht’.

Het initiatief voor het coldcaseonderzoek kwam van filmmaker Thijs Bayens en journalist Pieter van Twisk. Zij namen gepensioneerd FBI-agent Vince Pankoke in de arm. Of de documentaire er nog komt, is niet bekend. Pankoke en Van Twisk zullen op korte termijn de resultaten van het onderzoek in een verklaring nader toelichten.

Meer over