PlusAchtergrond

Eenzame strijd eerste-generatiestudent wordt zichtbaarder: ‘Ik vond het wel pittig dat ik nergens bij hoorde’

Eerstegeneratiestudent Maude Verweij: ‘Ik merkte aan alles dat iedereen uit een hogere sociaal economische klasse kwam dan ik.’ Beeld Sophie Saddington
Eerstegeneratiestudent Maude Verweij: ‘Ik merkte aan alles dat iedereen uit een hogere sociaal economische klasse kwam dan ik.’Beeld Sophie Saddington

Eerstegeneratiestudenten moeten zelf uitvogelen hoe de ongeschreven culturen in het hoger en universitaire onderwijs precies werken. Deze eenzame strijd komt op de UvA ten einde met het Baanbrekers-programma speciaal voor deze pioniers.

Raounak Khaddari

Studentencafé Crea op Roeterseiland krioelt op een dinsdagmiddag van de jongvolwassenen. Iemand bestelt even na tweeën een biertje, drie studenten zitten bij elkaar aan een lage tafel teksten te markeren, een ander zit onderuitgezakt op de bruine leren bank op haar telefoon en tussendoor lopen studenten het café in en uit, dat op hetzelfde terrein zit als de campus van de Universiteit van Amsterdam (UvA).

Op de hoek van de hoge tafel met barkrukken zit Milio van de Kamp (30). In zijn tijd als student aan de UvA durfde hij niet in Crea te komen. “Ik had het gevoel dat ik er niet bij hoorde en kon niet ontspannen op plekken zoals dit.” Inmiddels is Van de Kamp docent aan de universiteit. Hij rondde zijn studie interdisciplinaire sociale wetenschappen af en geeft nu zelf les aan de UvA.

Van de Kamp was een eerstegeneratiestudent. Zijn ouders hadden niet gestudeerd aan een hogeschool of universiteit. Naar schatting is net iets minder dan vier op de tien Nederlandse studenten een zogenoemde pionier in het hoger onderwijs blijkt uit de monitor beleidsmaatregelen van ResearchNed in opdracht van het ministerie van Onderwijs.

Extra obstakels

Eerstegeneratiestudenten hebben te maken met extra obstakels: een gevoel van eenzaamheid binnen hun studie, gevoelens van minderwaardigheid, gebrek aan zelfvertrouwen en angsten. Ook kan een loyaliteitsconflict ten opzichte van hun oude omgeving opspelen, blijkt uit het onderzoek van sociaal pedagoog Mick Matthys, die in 2010 promoveerde op de problematiek van eerstegeneratiestudenten.

Eerstegeneratiestudenten ervaren daarnaast meer geldproblemen dan studenten met hoger opgeleide ouders, blijkt uit de monitor van ResearchNed. Pionierstudenten lenen vaker uit noodzaak en hebben vaker een bijbaan. Noodgedwongen, want van hun ouders krijgen ze geen of hoogstens een heel kleine maandelijkse toelage, omdat die het doorgaans zelf niet breed hebben. Daar komt de prestatiedruk nog eens bij. Snel studeren, snel carrière maken, vooral niet rustig aan doen – vaak is daar ook helemaal geen geld voor.

Snel studeren

Deze uitputtende opsomming is herkenbaar voor de 28-jarige student Halil Celik (zie kader). Hij leeft in twee werelden sinds hij aan de universiteit studeert. “Sociaal gezien ben ik vaardig en ik gooi mezelf vaak voor de leeuwen door wél naar borrels te gaan waar alleen maar witte mensen in pak rondlopen.” Tegelijkertijd stuit Celik, die in Buitenveldert woont, op onbegrip als hij uitlegt dat hij in het weekend naar zijn ouders in Brabant moet om zijn vader te helpen in hun restaurant. “En ik moet snel studeren, want ik heb geen geld voor een tussen- of bestuursjaar. Dat vind ik wel jammer.”

[Tekst loopt door onder kader]

Maude Verweij (26), tweedejaarsstudent

‘Even heb ik geprobeerd om erbij te horen door ook een blouse aan te trekken’

“Op het Academisch Centrum Tandheelkunde (ACTA) viel ik helemaal buiten de boot. Ik dacht dat ik tandarts wilde worden. Er studeerde een ander slag mens en ik merkte aan alles dat iedereen uit een hogere sociaal economische klasse kwam dan ik. Mijn vader heeft lts gedaan en is bezig met interieur en standbouw, mijn moeder heeft mavo gedaan en een mbo-opleiding voor secretaresse. Ik had een andere kledingstijl, roze haar en luisterde naar alternatieve muziek. Op de ACTA liepen mensen in duurdere kleding en in blousejes. Een beetje als in het Gooi.

Even heb ik geprobeerd om erbij te horen door ook een blouse aan te trekken, maar dat werkte niet. Op borrels waren er kliekjes waar ik niet bij paste. Waarom dat was, wist ik niet. Dat vond ik wel pittig, dat ik nergens bij hoorde. Ik stopte en ben naar het hbo gegaan, maar daar werd ik te weinig uitgedaagd. Ik deed een nieuwe poging op de universiteit, dit keer bij de studie interdisciplinaire wetenschappen. Pas toen een leraar me wees op het programma voor eerstegeneratiestudenten begreep ik waar een deel van mijn onzekerheid vandaan kwam.”

De eerstegeneratieobstakels zijn ook herkenbaar voor universitair docent Milio van de Kamp, die in de Bijlmer woont. Zijn ouders hebben hun middelbare school niet afgemaakt. Hij groeide op in armoede en zijn moeder steunde hem, maar ze had geen weet van de inhoud en verwachtingen van het scholensysteem. Van de Kamp moest alles zelf uitvogelen.

Als student op de universiteit voelde het voor Van de Kamp alsof hij alleen op een eiland zat. “Ik merkte dat ik anders praatte dan de rest. Zij hadden boeken gelezen die ik nooit had gelezen, ze spraken beschaafd Nederlands. Er waren heel veel verschillen tussen hen en mij. Daardoor ging ik aan mezelf twijfelen. Ik had het gevoel dat ik minderwaardig was, alsof ik minder intelligent was dan mijn medestudenten. Dat hele universitaire bestaan is niets voor mij, dacht ik.”

In het eerste blok van zijn eerste studiejaar had Van de Kamp tentamens in twee vakken. Het eerste haalde hij niet, het tweede wel. “Dat was voor mij een kantelpunt. Ik kan het dus wel, dacht ik. Ik ging heel erg mijn best doen en was voortaan erg assertief in de werkgroepen.”

Cultureel kapitaal

Het was in Van de Kamps voordeel dat hij een sociale studie deed. “Ik leerde over de verschillen in sociale klassen, over kansongelijkheid in de samenleving en pas toen ik bezig was met mijn scriptie wist ik wat eerstegeneratiestudenten waren. Ik las stukken van de Franse socioloog Pierre Bourdieu, die cultureel kapitaal bestudeerde, met name in academische kringen.

Toen vielen alle puzzelstukjes in elkaar. Het had niets te maken met mijn intelligentie dat ik geen aansluiting vond, de sociale norm op de universiteit was simpelweg anders dan het milieu waar ik vandaan kom. Dat is niet fout, dat is verschillend. Beter nog: mijn achtergrond en de achtergrond van alle andere eerstegeneratiestudenten is een kracht. Wij kunnen onderzoeken vanuit een ander perspectief, anders dan de gevestigde orde.”

De UvA-docent wil voorkomen dat nieuwe eerstegeneratiestudenten eenzelfde moeilijke periode moeten doorstaan als hijzelf en zette daarom Baanbrekers op. Dat gaat verder dan een week voor de studie begint leren over studievaardigheden, zoals nu doorgaand het geval is. Het is een doorlopend programma voor eerstegeneratiestudenten.

Bob Ross

Elke maand komen ze een avond bij elkaar om te eten en voor activiteiten als beter spreken of zelfverdediging. Deze week gaan ze Bob Ross-schilderen. Het belangrijkste: ervaren dat ze niet alleen zijn. Van de Kamp: “Dat ze zich realiseren: hé, niet iedereen heeft hoogopgeleide ouders. Niet iedereen komt in een driedelig pak naar de universiteit. Niet iedereen is opgegroeid in een milieu waar literaire werken werden gelezen. En toch mag je hier zijn.”

De Baanbrekerspilot blijkt zo succesvol dat de UvA het komend jaar meer ruimte biedt. Ook eerstegeneratiestudenten van de opleiding sociologie kunnen zich aansluiten en er ligt een blauwdruk klaar van het programma, zodat andere universiteiten het kunnen overnemen. Van de Kamp: “Voor studenten die nog steeds denken dat ze niet thuishoren op de universiteit: eis je plek op, je bent nodig.”

Jet Waterman (21), derdejaarsstudent

‘De academische taal heb ik niet van huis uit meegekregen’

“Het is lastig om eerstegeneratiestudent te zijn. Er is een bepaalde disconnect tussen mij en andere studenten. Ik mis toch bepaalde dingen om aansluiting te vinden. Bijvoorbeeld de academische taal, die heb ik niet van huis uit meegekregen en er wordt wel van uitgegaan dat je die vanaf dag één aan de uni machtig bent.

Mijn ouders hadden een horecabedrijf en er was nooit veel geld. Ze waren daar erg gestrest over en tegelijkertijd hebben ze me gepusht om tot het uiterste te gaan. Op de universiteit lijkt het alsof iedereen uit geprivilegieerde gezinnen komt. Dat is niet zo, ontdekte ik door Baanbrekers. Het is fijn om mensen te ontmoeten die dezelfde achtergrond hebben als jij. Daardoor heb ik het een stuk meer naar mijn zin.”

Jet Waterman: ‘Op de universiteit lijkt het alsof iedereen uit geprivilegieerde gezinnen komt. Dat is niet zo, ontdekte ik door Baanbrekers.’ Beeld Sophie Saddington
Jet Waterman: ‘Op de universiteit lijkt het alsof iedereen uit geprivilegieerde gezinnen komt. Dat is niet zo, ontdekte ik door Baanbrekers.’Beeld Sophie Saddington

Halil Celik (28), eerstejaarsstudent

‘Ik dacht dat ik vrienden had gemaakt, maar zij zien elkaar nog en ik niet’

“Je ziet vaak dat niet-westerlingen het moeilijk hebben om zich op hun plek te voelen. Daar kan ik over meepraten. Ik zie weinig niet-witte mensen op borrels en heb ook niet het gevoel dat er moeite wordt gedaan om nieuwe mensen of andere mensen dan de gevestigden bij feestjes te betrekken. Ik laat me niet kisten, dus ik ga wél naar die borrels en feestjes, maar heb er soms wel moeite mee. Waarom zijn er geen feestjes met halal eten?

Ook vind ik het lastig dat mensen mijn situatie niet altijd begrijpen. Ja, ik ben student, maar ik ben ook mantelzorger en in het weekend help ik mijn pa in zijn restaurant. Soms voel ik me buitengesloten, zoals na de introductieweken. Ik dacht dat ik daarin vrienden had gemaakt, maar zij zien elkaar nog en ik niet. Het maakt het lastig om me echt thuis te voelen op de uni. Ik heb het gevoel dat als ik een misstap maak, al is het maar een film die ik niet gezien heb en zij wel, ik gecanceld word.”

Halil Celik: ‘Ja, ik ben student, maar ik ben ook mantelzorger en in het weekend help ik mijn pa in zijn restaurant.’ Beeld Sophie Saddington
Halil Celik: ‘Ja, ik ben student, maar ik ben ook mantelzorger en in het weekend help ik mijn pa in zijn restaurant.’Beeld Sophie Saddington
Meer over