PlusAchtergrond

Een sedumdak is leuk, maar de daken van Amsterdam kunnen nog veel groener: ‘Dit is een bonsaiboom in het groot’

Amsterdam heeft een schromelijk gebrek aan ruimte terwijl op de daken nog 12 vierkante kilometer braak ligt – 25 Vondelparken! In een zomerserie onderzoekt Het Parool wat we daarmee kunnen doen. Vandaag: groene daken. ‘Voor je het weet staat het dak vol met airco’s. Dat wil je niet.’

Bart van Zoelen
In de Camperstraat in Amsterdam-Oost is een nu nog prille, maar in potentie weelderige daktuin aangelegd. Beeld Jakob van Vliet
In de Camperstraat in Amsterdam-Oost is een nu nog prille, maar in potentie weelderige daktuin aangelegd.Beeld Jakob van Vliet

Een wonderlijk gezicht is het, twintig meter boven de Camperstraat in Amsterdam-Oost: vanaf de straat piepen de bomen net over de dakrand, maar zeven ‘dakbomen’ torenen daar dan weer bovenuit. De zeven bomen staan boven op het appartementencomplex dat zelf al zes verdiepingen telt. In een prille, maar weelderige daktuin hoog boven de stad deinen jonge platanen, een haagbeuk en een valse christusdoorn mee met de wind.

“Ik heb de eerste bijen al gespot,” zegt groenwethouder Melanie van der Horst als ze de daktuin eind juni officieel opent. Het is nog een hele klim geweest over een wankele ladder, want de tuin op het dak van de 59 appartementen is niet toegankelijk, zelfs niet voor de bewoners. Des te specialer is het dat ze met hun vve een groen dak hebben bekostigd om de biodiversiteit in hun buurt een steuntje in de rug te geven.

Het waren vooral grote daktuinen op de Zuidas die de afgelopen jaren de aandacht trokken, zoals het hoofdkantoor van vastgoedontwikkelaar Breevast aan de Antonio Vivaldistraat (1900 vierkante meter) en de torenflats van Valley (met 227 bomen en heesters op grote hoogte!). Toch bestaan veruit de meeste groendaken in de stad nog uit een laag sedum. Deze vetplant is als geen ander bestand tegen de onherbergzame omstandigheden op daken, maar uit onderzoek blijkt dat de impact op de biodiversiteit van de monotone en vaak uitheemse plantjes niet meevalt. Dat moet dus anders.

Zware boom

De daktuin in Oost is daarom opgebouwd uit 2321 kratjes die het regenwater vasthouden zodat hier tienduizend planten kunnen groeien. Gewone, inheemse planten dus en in een wilde variëteit, tijdens droge weken kunstmatig gesteund door een irrigatiesysteem.

Toch zijn het de bomen die meteen de aandacht trekken. Van der Horst is nog maar net begonnen als wethouder, maar ze beseft maar al te goed welke betekenis Amsterdammers hechten aan de bomen in hun buurt. “Dit doet me echt wel wat. Ik word hier heel blij van,” zegt Van der Horst. “We hebben veel discussie waar we nog bomen kwijt kunnen in de stad.”

Op een dak tientallen meters boven de grond vergt dat logischerwijs wel wat kunst- en vliegwerk. “Dit dak kan hooguit 230 kilo per vierkante meter dragen en in volle grond weegt een boom al gauw 15.000 kilo,” zegt Daan Grasveld van The Urban Jungle Project, de innovatieve start-up die de daktuin heeft aangelegd. “Het lukt ons toch door de kluit in een constructie te hangen waar de boom zijn voeding en verankering krijgt.”

“Het is eigenlijk een bonsaiboom in het groot,” wijst Grasveld op de wortelkluit. “Dit beperkt hun wortelgroei en hun functie. Ze zullen nog wel iets groeien, maar niet zoveel.” De stellage waar de boom in hangt, is dan weer niet aan het dak bevestigd. “De boom die normaal geworteld is in volle grond hebben we in een constructie gehangen die zoveel absorptievermogen heeft dat die niet gaat schuiven, kantelen of breken.”

Hete zomers

Zijn ook de bewoners daarvan overtuigd als ze terugdenken aan de storm van het afgelopen voorjaar? Bewoner Mattijs Heijerman maakt zich geen zorgen over de bomen boven zijn hoofd. “Waar dit soort bomen al stonden heeft het ook heel hard gewaaid en ze zijn toch niet omgegaan.”

Behalve aan de biodiversiteit dacht de vve vooral aan de luchtkwaliteit in de buurt. “Het is hier zo’n vies stukje stad,” zegt Linda Zwinkels, die met Heijerman in het vve-bestuur zit. “Wij dachten: het is zo’n grijs dak, 750 vierkante meter. Kunnen we daar niet iets mee?”

Directe aanleiding om het grint in te ruilen voor groen, was het verzoek van bewoners op de bovenste etage om airconditioning op het dak te zetten. “De afgelopen zomers werd het steeds heel heet. Voor je het weet staat het hele dak vol met airco’s,” zegt Heijerman. “Dat is het tegenovergestelde van duurzaam, dat wil je niet.”

Het groen isoleert en de kratjes kunnen per vierkante meter 65 liter regenwater opvangen, wat door verdamping extra verkoeling zou kunnen geven. “Zo hebben we onze alternatieve airco.”

Of de appartementen direct onder het dak er veel mee opschieten, moet deze zomer blijken. Onderzoek is niet onverdeeld optimistisch over de bijdrage van groene daken aan het voorkomen van hitte in de stad, maar daarover in de volgende aflevering meer. Los van de isolerende werking is het voordeel van de beplanting dat het dak langer meegaat. Doordat het dak 50.000 liter water vasthoudt, krijgt de riolering het minder zwaar te verduren.

Niet op het dak kijken

Blijft bijzonder dat de bewoners hieraan meebetalen terwijl ze de daktuin niet in kunnen. “We onderzoeken nog of we ze via een camera kunnen laten meekijken op hun dak,” zegt Grasveld. “Elke keer dat je hier komt, staat weer iets anders in bloei.” De vve besloot de investering uit te smeren over vijftien jaar waardoor alle bewoners er niet meer dan een tientje per maand aan kwijt zijn. Daarbij is meegeteld dat het dak waarschijnlijk later aan onderhoud toe is.

Verder steunt de gemeente de aanleg van groene daken met subsidie, waarbij de gemeente zelf tot de conclusie kwam dat er een extra bedrag beschikbaar gesteld kon worden vanwege de bomen. “De biodiversiteit staat gigantisch onder druk, buiten de stad nog meer dan daarbinnen,” zegt Jan Henk Tigelaar van Rooftop Revolution, een Amsterdamse organisatie die het gebruik van daken stimuleert. “Steden zijn een soort safe haven en dan kan je de natuur heel erg ondersteunen als stepping stones via de daken.”

Onderzoeker Eva Drukker van de Wageningen Universiteit onderzoekt de impact op de biodiversiteit van deze nieuwe soort groene daken en buigt zich daarbij ook over het dak in Amsterdam-Oost. Sedum planten op een dak waar ook kruiden mogelijk zijn of een heuse daktuin, noemt ze, gelet op de biodiversiteit, ‘een beetje zonde’. “Sedum bloeit maar heel korte periodes terwijl je liefst het hele jaar door bloeiende planten wilt.” Aan de andere kant is een sedumdak wat haar betreft altijd nog beter dan een dak zonder groen.

Nectar voor bijen

Bomen kunnen voor de biodiversiteit een enorme pre zijn omdat ze schaduw bieden en een eigen habitat voor vogels en insecten. “Het hangt ook van de boomsoort af. Bij een eik kan het gaan om tweehonderd verschillende soorten insecten, maar een plataan is al veel minder interessant.”

Ze is dan ook benieuwd naar de impact van de in hun groei beknotte bomen op het dak in Oost. “Ik kan me haast niet voorstellen dat die hetzelfde is als bij een gewone boom, maar we gaan het zien. Ik ben ook benieuwd wat het doet op zo’n hoogte. Komen er dan net zoveel insecten op af?”

Ook de gemeente staat voor de vraag hoe de biodiversiteit zich het beste laat stimuleren. Dat nu zoveel meer mogelijk is dan sedum en zelfs bomen spreekt de wethouder aan. “We moeten met onze ecologen goed bekijken of we subsidiegeld beter kunnen uitgeven aan minder plekken met meer biodiversiteit of juist aan meer plekken met minder biodiversiteit.” De voorbije jaren was het al zo dat een dak met alleen sedum per vierkante meter minder subsidie kreeg dan daken met bijvoorbeeld kruiden en planten waar nectar te halen valt voor bijen.

Vooralsnog is de subsidiepot leeg. Van der Horst gaat dit jaar bekijken of er een nieuwe subsidie komt en tegen welke voorwaarden. Sinds 2019 is meer dan 30.000 vierkante meter groen dak gesubsidieerd in Amsterdam met nog eens 12.000 vierkante meter groen dak via een Europees project gericht op de opvang van regenwater. Verder heeft Amsterdam bij nieuwbouw projectontwikkelaars verplicht om natuurinclusief te bouwen. Dat kunnen groene daken zijn, maar ook begroeide gevels of nestkastjes. Van der Horst ziet nog geen mogelijkheden om groene daken te verplichten.

De toekomstverwachtingen van start-up The Urban Jungle Project zijn alvast hooggespannen. Grasveld. “Vorige week zijn we te gast geweest op Nemo om te kijken of we daar de mooiste daktuin van de stad gaan maken. We zullen zien…”

Plekje gezocht

Deze zomer verdiept Het Parool zich in de daken van de stad. Amsterdam worstelt met een tekort aan ruimte. Ligt op het dak nog ruimte voor...

1. Recreatie

2. Groen

3. Regenwateropvang

4. Groenteteelt

5. Extra woonverdiepingen

6. Zonnepanelen

7. Kunstenaars en andere rafelranden