PlusWereldstad

Een bezoek aan een sekswerker strafbaar stellen, zoals in Stockholm, helpt dat echt?

In Stockholm is prostitutie uit het straatbeeld verdwenen, sinds bezoek aan sekswerkers strafbaar is gesteld. In Zweden wordt het beleid geprezen, maar critici menen dat zulke wetgeving, die sinds 1 januari ook in Nederland van kracht is, sekswerkers juist kwetsbaarder maakt.

Tom Kieft
In de jaren 80 en 90 was Malmskillnadsgatan een beruchte tippelzone in Stockholm.   Beeld Claudio Bresciani/AFP
In de jaren 80 en 90 was Malmskillnadsgatan een beruchte tippelzone in Stockholm.Beeld Claudio Bresciani/AFP

Nergens in Stockholm vind je iets dat nog lijkt op een rosse buurt. Ook op Malmskillnadsgatan, in de jaren 80 en 90 een beruchte tippelzone waar elke avond talloze sekswerkers op straat klanten ronselden, herinnert niets meer aan dat verleden.

Het is het gevolg van de Kvinnofrid-wet: om vrouwenmishandeling tegen te gaan stelde Zweden in 1999 als eerste land ter wereld klanten van prostituees en pooiers strafbaar – maar de sekswerkers zelf niet. Met andere woorden: het is sindsdien in Zweden legaal om jezelf te prostitueren, maar niet om diensten van een prostituee af te nemen.

De paradoxale wetgeving gaat ervan uit dat sekswerkers – of eigenlijk prostituees, want het oudste beroep ter wereld wordt in Zweden niet als werk erkend – altijd slachtoffer zijn, en het dus nooit uit vrije wil doen. Prostitutie moet daarom zoveel mogelijk worden beperkt, en wel door klanten te straffen, met maximaal een jaar cel. Gevolg is dat tippelen op straat vrijwel niet meer voorkomt. Daar is de pakkans voor potentiële klanten immers het grootst.

Nordic model

Niet alleen straatprostitutie is verdwenen; volgens cijfers van een door de overheid aangesteld onderzoekscomité is het aantal sekswerkers over de volle breedte na ingang van de wet drastisch afgenomen. Hetzelfde zou gelden voor de mensenhandel. Niet voor niets wordt de wet in Zweden en daarbuiten dikwijls een groot succes genoemd. Varianten van het Nordic model, zoals de wetgeving is gaan heten, zijn inmiddels in onder andere Noorwegen, IJsland en Canada overgenomen.

De Wet strafbaarstelling misbruik prostituees, die sinds 1 januari in Nederland van kracht is, wordt ook gezien als een variant op de Zweedse wet: klanten van sekswerkers zijn sinds dit jaar strafbaar als zij signalen van ‘mogelijke mensenhandel’ of ‘gedwongen werk’ niet melden bij de politie. In dat geval hangt deze klanten een gevangenisstraf tot 4 jaar boven het hoofd. Bovendien heeft het kabinet een wetsvoorstel klaarliggen waarin staat dat sekswerkers zich voortaan moeten registreren.

Die beroepsgroep loopt niet bepaald warm voor deze nieuwe wetten en criminoloog Joep Rottier begrijpt wel waarom. “Hierdoor zullen sekswerkers juist eerder geneigd zijn hun werk in het ondergrondse circuit uit te oefenen, buiten het zicht van politie en hulpinstanties, waardoor ze meer kans op uitbuiting en mishandeling lopen.”

Dat komt volgens de onderzoeker doordat de nieuwe regels het stigma op sekswerk vergroten en sekswerkers erdoor zullen vrezen voor verlies van privacygegevens en klanten. Rottier: “Sekswerk verdwijnt niet door repressie, dat laat de situatie in Zweden ook zien.”

Achter gesloten deuren

Weg uit Stockholm is prostitutie namelijk niet. In plaats van op straat bieden sekswerkers hun diensten daar nu vooral online aan. Ontmoetingen vinden vervolgens achter gesloten deuren plaats. Dat gebeurt thuis, in hotels en met de opkomst van Airbnb ook steeds vaker in tijdelijk gehuurde woningen. Alles om onvindbaar te zijn voor de politie.

Sommige onderzoeken stellen daarom dat niet met zekerheid kan worden vastgesteld dat de prostitutie in Zweden is afgenomen. Misschien zijn vele sekswerkers simpelweg van de radar verdwenen.

De politie in Stockholm spreekt dat echter tegen. “Door online onderzoek hebben we goed zicht op de prostitutie in de stad,” aldus Mikael Lins van de antimensenhandeleenheid van de Stockholmse politie. Vrouwen die uit de prostitutie willen komen, weten volgens hem ook de weg naar de politie te vinden. Lins: “Wij kunnen ze dan helpen om in contact te komen met maatschappelijke instellingen.”

Dat staat haaks op de bevindingen van Global Network of Sex Work Projects. Volgens hun onderzoek uit 2017 is de Kvinnofridwet schadelijk voor prostituees. In plaats van hen te beschermen, zou de wet tot meer discriminatie en stigmatisering van sekswerkers hebben geleid, en tot verminderde toegang tot gezondheidszorg en sociale diensten.

Serie

Er is geen stad als Amsterdam, maar veel zaken waar wij ons druk om maken, spelen ook elders in de wereld. In de serie Wereldstad onderzoeken we hoe andere steden daarmee omgaan.

Auckland

De prostitutiewetgeving in Nieuw-Zeeland behoort tot de liberaalste van de wereld. Sinds 2003 is sekswerk boven de 18 jaar daar geheel gedecriminaliseerd.

Anders dan in Nederland, waar sekswerk legaal is, maar wel aan strenge en beroepsspecifieke regels moet voldoen, wordt prostitutie in Nieuw-Zeeland voor de wet gezien als een baan als elke andere.

“Dat betekent dat sekswerkers alle rechten, plichten en verantwoordelijkheden hebben als iedere andere werknemer in de service-industrie,” aldus criminoloog Joep Rottier, die eind 2018 promoveerde op het sekswerkbeleid in Nieuw-Zeeland.

De gevolgen zijn volgens de onderzoeker duidelijk zichtbaar. In plaats van zich opgejaagd te voelen door politie, zijn sekswerkers in Nieuw-Zeeland politie en justitie steeds meer gaan zien als instanties die hen beschermen. “Klanten die zich te buiten gingen aan misbruik of onveilige seks, zijn door sekswerkers aangeklaagd en uiteindelijk vervolgd en gestraft.”

De decriminalisering van sekswerk ging niet van een leien dakje; slechts met een nipte meerderheid stemde het Nieuw-Zeelandse parlement in 2003 voor. Tegenstanders meenden dat de wet zou leiden tot groei van de seksindustrie, met name op straat.

De evaluaties van de Prostitution Law Review Committee stellen dat die vrees ongegrond is gebleken. Zo zou in Auckland, met bijna 1,5 miljoen inwoners Nieuw-Zeelands grootste stad, het aantal straatsekswerkers tussen 2005 en 2007 juist zijn gedaald: van 360 naar 230.

Dat betekent niet dat er geen spanningen zijn geweest. In de gemeenteraad is in de jaren na de decriminalisering meermaals gepleit voor een verbod op straatprostitutie in Auckland, omdat die gepaard zou gaan met drugsoverlast en criminaliteit.

Meer over