PlusAnalyse

Deze verkiezingen misten ‘een spannende horse race’

Deed de media-aandacht voor de oorlog in Oekraïne de kiezer vergeten dat er verkiezingen waren? Liet het wantrouwen in de politiek zich gelden? De historisch lage opkomst zorgt voor hoofdbrekens.

Bas Soetenhorst
Kiezers brengen hun stem uit in een Pathé-bioscoop. Beeld ANP
Kiezers brengen hun stem uit in een Pathé-bioscoop.Beeld ANP

Zowel de regering als het Amsterdamse stadsbestuur heeft onderzoek aangekondigd naar de historisch lage opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen. Politici en commentatoren reageren bezorgd nu de helft van het electoraat (49,7 procent, om precies te zijn) geen gebruik heeft gemaakt van het grondrecht om volksvertegenwoordigers te kiezen. Ook Amsterdam, waar slechts 46 procent stemde, vestigde een laagterecord.

Hoogleraar politicologie Tom van der Meer waarschuwt op Twitter dat de opkomstcijfers niet automatisch een indicator vormen voor een tanend vertrouwen in de politiek. De opkomst hangt ook sterk samen met de vraag of er verschillen zijn tussen de partijen, aldus Van der Meer.

Horse race ontbrak

“Alles wat verkiezingscampagnes doorgaans sjeu geeft, ontbrak deze keer,” zegt Jeroen Slot, hoofdonderzoeker van de gemeentelijke afdeling OIS (Onderzoek, Informatie en Statistiek). “Er was geen spannende horse race te verslaan over welke partij nummer één zou worden. Landelijke kopstukken hielden zich gedeisd en het oorlogsnieuws domineerde de media. Er was weinig campagne en die was ook nog eens weinig uitgesproken.”

Vanaf het Binnenhof was minder bemoeienis dan gebruikelijk bij raadsverkiezingen. “Daar is doorgaans kritiek op, omdat het om lokale thema’s moet gaan,” zegt Josje den Ridder, onderzoeker van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). “Maar het zorgt wel voor mobilisatie van kiezers.”

Het ontbreken van landelijke bemoeienis maakte het bovendien lastiger verschillen tussen partijen te ontwaren. Daarmee werd het voor velen (te) ingewikkeld een keuze te maken. Den Ridder: “Uit onderzoek van Ipsos komt naar voren dat 32 procent van de niet-stemmers thuisbleef, omdat ze niet wisten op welke partij te stemmen. Dat is bijna twee keer zoveel als bij de raadsverkiezingen in 2018.”

Meer ruimte voor lokale partijen

De spaarzame media-aandacht en de geringe bemoeienis vanaf het Binnenhof gaven lokale partijen meer ruimte, aldus Jeroen Slot. “Die konden relatief makkelijker zetels veroveren. In Amsterdam heb je geen relevante lokale partijen. Het voornaamste lokale effect was hier het Moormaneffect,” zegt hij in een verwijzing naar PvdA-lijsttrekker Marjolein Moorman, de grote winnaar.

Kiezersonderzoek van I&O Research duidt erop dat veel mensen wegbleven vanwege een gebrek aan vertrouwen in de politiek. “Bij de winnaars - Partij voor de Dieren, PvdA, GroenLinks - was de opkomst van de eigen achterban relatief hoog. Een lage opkomst was er vooral bij kiezers van PVV, Forum voor Democratie en de BoerenBurgerBeweging,” zegt Peter Kanne van I&O Research. “In een groot deel van het land deden die partijen niet mee en konden hun kiezers nergens terecht.”

Kanne signaleert een tanend vertrouwen in bestuurspartijen. “De VVD is weliswaar landelijk weer de grootste, maar levert ook in. Het kampt met dezelfde problemen als het CDA, zij het in minder hevige mate.”

Kiezers raken steeds gedesillusioneerder, aldus Kanne. “Dat kunnen ze uiten in stemgedrag op protestpartijen, flankpartijen, populistische partijen of partijen die meer uitgaan van hun identiteit zoals Bij1 en Denk. Of nog meer kiezers blijven thuis.”

Wisselwerking

SCP-onderzoeker Den Ridder is voorzichtig bij het duiden van de lage opkomst. In hoeverre het lage vertrouwen in de landelijke politiek een rol heeft gespeeld, moet nader onderzoek uitwijzen, zegt ze. “Het vertrouwen in de regering lag in oktober op 40 procent. Sindsdien is het iets verbeterd, blijkt uit onderzoek van I&O Research, maar het is nog steeds aan de lage kant. De vraag is of er een wisselwerking is geweest tussen het lage vertrouwen en de geringe aandacht voor de raadscampagne.”

Meer over