PlusGeschiedenis

Deze veelzijdige ontwerper bepaalde aan het begin van de 20ste eeuw het gezicht van Amsterdam

Het stadswapen van Amsterdam, ontworpen door Fré Cohen. Beeld Museum Het Schip.
Het stadswapen van Amsterdam, ontworpen door Fré Cohen.Beeld Museum Het Schip.

Promotiefolders, etiketten, briefkaarten, een nieuw stadswapen en het trouwboekje: Fré Cohen was een van de veelzijdigste ontwerpers in het interbellum, een tijd waarin nieuwe ideeën in vormgeving over elkaar heen buitelden. Haar ontwerpen zijn nu te zien in Museum Het Schip.

Koen Kleijn

Dit voorjaar was er in het Museum of Modern Art in New York een grote tentoonstelling te zien over radicale vernieuwingen in de kunsten na de Eerste Wereldoorlog: Engineer, Agitator, Constructor – The Artist Reinvented. Tussen werk van de wereldberoemde namen – Aleksandr Rodchenko, El Lissitzky, Mies van der Rohe, Kurt Schwitters, Mart Stam, Piet Zwart – bevond zich een grote hoeveelheid werk van de Nederlandse ontwerper Fré Cohen (1903-1943). Dat was voor veel mensen een verrassing. Maar als ontwerper voor de gemeentelijke Stadsdrukkerij was Cohen letterlijk gezichtsbepalend voor Amsterdam. Deze week is in het Amsterdamse School Museum Het Schip een grote expositie geopend over haar leven en werk.

Fréderika Sophia Cohen kwam uit een arbeidersgezin uit Amsterdam-Oost, waar ze het socialisme met de paplepel kreeg ingegoten. Haar vader Levie Cohen was als diamantslijper zeer betrokken bij de Diamantwerkersbond. Hoewel er nauwelijks geld was, kon ze naar de mulo. Op haar vijftiende werd ze lid van de nieuwe Arbeiders Jeugd Centrale, die in 1918 was opgericht.

null Beeld Museum Het Schip
Beeld Museum Het Schip

Haar grote tekentalent was al vroeg zichtbaar, maar ze belandde op kantoor bij kabelfabriek Draka, en volgde ’s avonds lessen in tekenen en schilderen. Draka had een goede reclameafdeling, waar de bekende vormgever Jan Heukelom werkte. Cohen mocht er af en toe iets voor doen.

Toen de afdeling werd opgeheven, kreeg ze de opdracht een advertentie te ontwerpen, die weer werd opgemerkt door de directeur van uitgeverij Ontwikkeling, de latere Arbeiderspers. Daar werd ze in 1923 in dienst genomen. Ze deed kantoorwerk, maar maakte ook ontwerpen voor boekbanden, brochures, krantjes en de jaarlijkse prestigieuze kalender van de drukkerij.

Om haar kennis van typografie te vergroten, volgde Cohen – als enige vrouw – lessen aan de Grafische School. Dankzij een beurs kon ze deeltijdstudent worden aan de Kunstnijverheidsschool in de Metsustraat, waar Van Heukelom inmiddels docent was. Ondertussen was ze lid geworden van de Socialistische Kunstenaars Kring, opgericht in maart 1927. Voor de AJC verzorgde ze vanaf 1922 vrijwel al het drukwerk, en ze deed veel voor de Bond van Sociaal-Democratische Vrouwenclubs.

Freelance werk

Het echte werk begon pas toen ze een besloten prijsvraag won voor het ontwerp van de Gemeentekalender van 1929. Jurylid Henriette ‘Jet’ van Dam van Isselt, referendaris van het Bureau Kunstzaken van de Gemeente, stelde vervolgens een functieomschrijving op voor een ontwerper bij de Stadsdrukkerij die Cohen op het lijf geschreven was.

Na haar aanstelling op 1 september 1929 verzorgde ze al het ‘lopende werk’ van de gemeente: drukwerk, omslagen, formulieren, brochures, alles. Zoals de tentoonstellingen in New York en nu in Het Schip laten zien, was haar productie voor de gemeente enorm. Van advertenties tot het trouwboekje ‘eerste klas’.

null Beeld Museum Het Schip
Beeld Museum Het Schip

De gemeente stuurde een ruim overzicht van haar werk naar een tentoonstelling in het Kunstnijverheidsmuseum in Zürich. Die succesvolle jaren duurden tot februari 1932. Door de crisis werd de gemeente toen gedwongen haar baan op te heffen, met de belofte: ‘... mochten zich nieuwe opdrachten voordoen dan zal in de eerste plaats mej. Cohen daartoe worden uitgenodigd.’

Als freelancer had Cohen het daarna zo mogelijk nog drukker. Haar werk werd ook veelvormiger: soms strak en zakelijk, soms uitgesproken decoratief en romantisch, bijvoorbeeld als het een ontwerp voor de omslag van een spannend jongensboek betrof. De Stadsdrukkerij bleef haar, zoals beloofd, benaderen met opdrachten voor affiches, folders, brochures voor het derde eeuwfeest van de universiteit, een omslag voor de programma’s van de Stadsschouwburg, boekjes over Schiphol enzovoort. Ze ontwierp de verpakking van Inventumventilatoren en maakte koppen voor rubrieken in vrouwenbladen .

Door het opkomende fascisme in Duitsland werd Cohen zich sterker bewust van haar Joodse identiteit en ze maakte in toenemende mate werk voor Joodse kranten en tijdschriften. Zij ontwierp bijvoorbeeld materiaal voor een Noodfonds voor Joodse vluchtelingen, en in opdracht van uitgeverij Querido omslagen voor boeken van gevluchte Duitse schrijvers, de zogenaamde Exilliteratuur.

null Beeld Museum Het Schip
Beeld Museum Het Schip

Ook internationaal kwam er belangstelling. Ze werd in 1934 uitgenodigd om in Engeland zeven lezingen te houden over ‘Modern Lay-out in Holland’, wat haar niet makkelijk viel (ze sprak slecht Engels). Die voordrachten gingen vergezeld van een expositie.

Haar laatste folder, De Haven van Amsterdam, is van 1941. De Gemeente Amsterdam mocht Cohen daarna geen opdrachten meer geven. De regeringscommissaris bepaalde zelfs dat al het gemeentelijk drukwerk weer moest worden voorzien van het oude, uit 1898 daterende stadswapen. Het gebruik van het moderne, gestileerde wapen dat Cohen had ontworpen, was niet langer toegestaan.

null Beeld Museum Het Schip
Beeld Museum Het Schip

Een tijdje gaf ze nog les op de Joodse Kunstnijverheidsschool Van Leer, boven de Hollandse Schouwburg. Maar toen haar vader en andere familieleden werden opgepakt en op transport gezet, dook ze onder, eerst in Amsterdam en daarna in Diemen, Winterswijk en Rotterdam. Op 10 juni 1943 werd ze op een schuiladres in Borne gearresteerd. Onderweg naar het politiebureau nam ze het vergif in dat ze altijd bij zich droeg, en stierf in een ziekenhuis in Hengelo. Ze werd daar op de Joodse begraafplaats begraven. Haar atelier werd ontruimd door de Sicherheidsdienst. Veel van haar werk was gelukkig in veiligheid gebracht.

Vormgever Fré Cohen. Beeld Museum Het Schip.
Vormgever Fré Cohen.Beeld Museum Het Schip.

Dit is een bewerking uit de Ons Amsterdam-reeks Markante Amsterdammers. De tentoonstelling over Fré Cohens leven en werk in Amsterdamse School Museum Het Schip is te zien tot en met 4 september 2022. Bij de tentoonstelling is bij Museum Het Schip het boek verschenen Fré Cohen: Vorm en idealen van de Amsterdamse School (€ 27,50).

Saartje Wip

Fré Cohen was klein van stuk, beweeglijk – haar medewerkers in de Stadsdrukkerij noemden haar ‘Saartje Wip’ – ijverig, bedrijvig en veelzijdig. Als ontwerpster had ze het rijk alleen, maar ze bemoeide zich ook met de techniek van de drukkerij, de lay-out en de lettertypes. Daar waren de heren in de drukkerij niet altijd van gediend, en ook niet dat ze soms letterlijk op de stoel van de directeur of het hoofd Kunstzaken ging zitten. Ze kon ongeduldig zijn en autoritair, maar de waardering voor haar werk was groot.

Meer over