PlusAchtergrond

De vader van: het strijdbare leven van journalist en ‘beroepsrevolutionair’ Gerard van het Reve senior

In De avonden figureert hij als een morsige man die op de bank woont, maar in werkelijkheid ontwikkelde de vader van Gerard en Karel van het Reve zich van textielarbeider tot strijdbaar journalist. Zijn huis in Betondorp werd een communistisch bolwerk en in de oorlog was hij betrokken bij het illegale Parool.

Janna Toepoel
Gerard J.M. van het Reve, met zoons Gerard (links) en Karel, ca. 1927. Beeld
Gerard J.M. van het Reve, met zoons Gerard (links) en Karel, ca. 1927.

‘Mijn ouderlijke woning was een gevechtspost in de strijd van het internationale proletariaat. (...) Nooit heb ik een zo geconcentreerde verzameling ontevreden mensen gezien als die ons huis bezocht.’ Dit schrijft Gerard Reve over het huis waarin hij en zijn broer Karel opgroeiden: Ploegstraat nummer 57 in Betondorp. Zijn vader, Gerard van het Reve senior, huurt het huis in 1924, en maakt het tot een communistisch bolwerk in een buurt waar verder vooral socialisten wonen.

‘Beroepsrevolutionair’ Gerard van het Reve sr., geboren op 11 april 1892 in een dorpje buiten Enschede, was voorbestemd om net als zijn vader textielarbeider te worden. Als 11-jarige moet hij school verruilen voor het weefgetouw. Met proppen katoen in zijn oren tegen het lawaai vervangt hij de lege spoelen; elf uur per dag, zes dagen per week.

Zijn ouders zijn fervente aanhangers van de sociaal-anarchistische politicus Domela Nieuwenhuis: diens portret hangt boven de eettafel. Maar de jonge Gerard wordt lid van de Communistische Partij. Naast zijn politieke activiteiten en werk in de fabriek volgt hij lessen aan de avondschool, een uur lopen verderop. Tijd om te slapen – met drie broertjes en zusjes in één bed – heeft hij nauwelijks. Maar, zoals hij later verklaart: ‘blijkbaar kon ik ertegen’.

Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog wordt Gerard gemobiliseerd, hoewel hij als antimilitarist tégen de oorlog is. Gelegerd bij de huzaren in Deventer krijgt hij wel tijd om te lezen. De ingezonden brieven die hij naar kranten schrijft, over een dubbeltje onterecht ingehouden soldij of waarin hij oproept tot demobilisatie, trekken de aandacht van de hoofdredacteur van het communistische dagblad De Tribune. Die vraagt Gerard om een speciale bijlage op te zetten, de Soldaten-Tribune, bedoeld om het communistische gedachtegoed onder militairen te verspreiden.

Ophitsende spreekbeurt

Als het Nederlandse leger eind 1918 wordt gedemobiliseerd, meldt Gerard zich op de redactie van De Tribune in Amsterdam. Met zijn kersverse vrouw Jannetta ‘Net’ Doornbusch verhuist hij naar een ‘erbarmelijk kamertje’ in de Pijp. In Amsterdam leert Gerard het vak van journalist en oefent hij zich in het geven van politieke toespraken. Dat laatste blijkt hij aardig te kunnen. In juni 1924 wordt hij gearresteerd in Enschede voor het houden van een ‘ophitsende spreekbeurt’ bij een staking van textielarbeiders.

De familie Reve – inmiddels uitgebreid met zoontjes Karel (1921) en Gerard (1923) – verhuist naar Betondorp. In de socialistische buurt behoren Nel en Gerard tot een kleine communistische minderheid. Onder het pseudoniem Vanter schrijft hij gepeperde opiniestukken.

Het pleintje in Betondorp waar de familie Van het Reve vanaf 1924 woont. Rechts in het rijtje op de hoek Ploegstraat 57. Beeld Stadsarchief Amsterdam
Het pleintje in Betondorp waar de familie Van het Reve vanaf 1924 woont. Rechts in het rijtje op de hoek Ploegstraat 57.Beeld Stadsarchief Amsterdam

In 1937 reist hij naar Spanje om te vechten in de Spaanse Burgeroorlog. Een jaar later raakt hij, terug in Amsterdam, in conflict met de partijleiding. Hij raakt zijn baan kwijt en wordt ‘geïsoleerd’: communisten wordt afgeraden nog met de Van het Reves om te gaan. Gerard, die binnen de Partij nogal eens een scheve schaats rijdt, moet de buitenechtelijke relaties met zijn vriendinnen beëindigen.

Illegale Parool

Van het Reve accepteert zijn lot: ‘Ik was een rebel in een rebellenpartij.’ Later zal hij beweren dat de sociale isolatie hem het leven heeft gered: veel van zijn oude communistische kameraden overleven de oorlog niet.

Toch raakt ook Van het Reve betrokken bij de illegaliteit. Op 22 juni 1941 ontvlucht hij Amsterdam. In zijn biografie beschrijft hij hoe hij dankzij een ‘goeie’ agent te weten kwam dat hij gearresteerd zou worden en net op tijd kon ontkomen.

Een andere lezing van die nacht is dat zijn vrouw Net hem, na het uitkomen van zijn zoveelste affaire, de deur uitzet. In Gouda duikt hij onder bij onderwijzeres Jo de Jong, die hem in contact brengt met de verzetsgroep rond het illegale Parool. Hij wordt verantwoordelijk voor het redigeren en verspreiden van de verzetskrant in Rotterdam.

Aan het eind van zijn leven is hij vooral bekend als vader van schrijver Gerard jr. en hoogleraar Karel. Zelf vindt hij dat geen probleem. Hij is trots op zijn zoons, en kan het nooit nalaten te benadrukken dat zij hun ‘literaire neigingen’ van hem geërfd hebben. Volgens Karel koketteerde hij zelfs met de nu bekende achternaam: ‘Als hij in zijn latere jaren in het ziekenhuis lag met hartklachten, wist enkele uren nadat hij was binnengebracht iedereen dat hij de vader van Karel en Gerard was.’

Morsige man

Senior verzet zich wel tegen het beeld dat de zonen in hun werk van hem scheppen. Vooral met Gerard juniors beschrijving van de vader uit De avonden heeft hij moeite. In interviews benadrukt hij dat zijn band met Gerard junior vele malen beter is dan de band tussen de vader en de zoon in het boek, ‘terwijl hij me in De avonden beschrijft als een morsige man met bretels die altijd maar op de divan ligt en “nog nieuws?” zegt. Ik begrijp trouwens niet hoe hij daarbij komt. Ik ben altijd een zeer beweeglijk mens geweest.’

In 1959 overlijdt Net. Gerard sr., die zijn buitenechtelijke relaties nooit had opgegeven, mocht volgens zoon Gerard niet aan haar sterfbed komen. Enkele jaren later hertrouwt hij met Jo, de vrouw bij hij wie ondergedoken zat. Betondorp heeft hij inmiddels verruild voor een huis aan de Jozef Israëlskade. Daar trekt hij zich steeds meer terug uit het openbare leven.

In 1971 beschouwt hij zich na ‘een lang proces’ als anticommunist: ‘Je blijft het lang verdedigen maar iedere keer brokkelt er iets af.’ De volgende gemeenteraadsverkiezingen stemt hij op de Kabouterpartij. Op 18 februari 1975 overlijdt Gerard senior in een verpleegtehuis.

Dit is een ingekorte bewerking van een artikel uit het aprilnummer van Ons Amsterdam, dat in het teken staat van 100 jaar Betondorp.

Met zijn ingezonden brieven en felle artikelen trekt Van Het Reve de aandacht van de redactie van De Tribune, communistisch dagblad. Beeld IISG
Met zijn ingezonden brieven en felle artikelen trekt Van Het Reve de aandacht van de redactie van De Tribune, communistisch dagblad.Beeld IISG