PlusInterview

De politieonderhandelaar: ‘Ik mag veroordelen wat een gijzelnemer doet, maar over de mens vind ik niks’

Hoe zorgt de politie dat een gijzelingssituatie, zoals dinsdagavond op het Leidseplein, goed afloopt? Volgens voormalig politieonderhandelaar Heidi Nieboer (53), in 2002 betrokken bij de gijzeling in de Rembrandttoren, is onderhandelen altijd een kwestie van leven of dood.

Edwin van der Aa
Heidi Nieboer, nu trainer en coach, heeft tal van gijzelingsonderhandelingen uitgevoerd en is jarenlang politieleider geweest. Beeld Heidi Nieboer
Heidi Nieboer, nu trainer en coach, heeft tal van gijzelingsonderhandelingen uitgevoerd en is jarenlang politieleider geweest.Beeld Heidi Nieboer

Nieboer was de eerste fulltime politieonderhandelaar in Nederland. Als expert onderhandelingsstrategieën bij de Dienst Speciale Interventies (DSI) moest ze dealen met crisissituaties in binnen- en buitenland. Volgens de deskundige gaat het in negen op de tien gevallen om een zelfmoordpoging, een familiedrama of een verward persoon. Een situatie zoals die in de Amsterdamse Apple Store, waarbij losgeld werd geëist, is veel zeldzamer.

Wat dacht u als oud-onderhandelaar toen u dinsdagavond hoorde van de gijzeling op het Leidseplein?

“Ik denk dan nog steeds stiekem: Hier wil ik naartoe!”

Hoe werkt dat? Krijg je dan een belletje?

“Soms word je door de meldkamer gebeld, soms door een commandant. In Nederland zijn 24/7 tientallen onderhandelaars op oproepbasis inzetbaar, zowel bij de politie als bij de DSI in geval van terrorismezaken en extreem geweld. Dan stap je in de auto en bel je met de tweede onderhandelaar, je bent altijd minstens met zijn tweeën, en gaat zo snel mogelijk naar de locatie. In de situatie bij de Apple Store schat ik zelfs in dat ze een volledige onderhandelcel van vijf of zes personen hebben opgetuigd.”

Waarom opereer je nooit alleen?

“Je buddy overlegt met de commandant, staat jou mentaal bij en verzorgt de informatiestroom met alle betrokkenen. Zo kun jij je volledig richten op het contact met de andere kant, bijvoorbeeld een gijzelnemer of gijzelaar. Dat is essentieel, want het gaat bij politieonderhandelingen altijd over leven of dood. Je wilt de situatie zo snel mogelijk de-escaleren. De hoogste emotie moet er eerst uit, want ook voor een gijzelnemer is zo’n situatie geen dagelijkse kost. Dan is het van belang om te luisteren en een basis te creëren om te spreken. De eerste vraag is meestal, afhankelijk van het scenario: kun je me vertellen wat er aan de hand is?”

En dan heeft iemand eisen, een vrijgeleide of losgeld. Mag je daar ook over onderhandelen?

“Nee, die beslissing ligt bij de algemeen commandant of bij de driehoek (de (loco-)burgemeester, de politiechef en de officier van justitie, red.). Zij geven aan wat je wel en niet mag toezeggen. Als onderhandelaar ben je, net als een arrestatieteam of een scherpschutter, een van de instrumenten die de top kan inzetten.”

Maakt het voor de onderhandelingen eigenlijk uit hoeveel daders en slachtoffers er zijn op een locatie?

“Uiteraard. Bij meerdere mensen heb je niet alleen met psychologie te maken, maar ook met sociologie. Met groepsprocessen. Dan kan er een heel andere dynamiek ontstaan, bijvoorbeeld als daders elkaar opjutten of aangestuurd worden van buiten. Dat is het boeiende: je weet nooit waar je tegenaan gaat lopen.”

Sta je uiteindelijk ook wel eens oog in oog met een dader?

“Dat werkt wel anders dan in de film. Politieonderhandelaars zetten niet hun eigen leven op het spel. Veiligheid staat voorop, verder is alles erop gericht om contact te maken. Via een telefoon, briefjes of op welke manier dan ook. Je bent allereerst opgelucht als iemand wil communiceren. Als dat lukt, probeer je in de gesprekken de daden te onderscheiden van de persoon zelf. Als onderhandelaar mag ik best veroordelen wat een gijzelnemer doet, maar over de mens vind ik niks. Anders kan ik het gesprek niet meer aangaan.”

De gijzeling op het Leidseplein duurde uren. Maakt dat wat uit?

“Bij deze zaak was het opmerkelijk dat de gijzelnemer om water vroeg. Dat zegt een onderhandelaar meteen dat iemand niet was voorbereid op een langdurige actie. Het verstrijken van tijd is sowieso bij een gijzelingsactie in het algemeen positief voor de politie. Als iemand alleen maar het doel heeft om slachtoffers te maken, dan doet diegene dat vrijwel meteen. Een zelfmoordterrorist hoeft niet vier uur lang met een wapen te zwaaien.”

Als zo’n gijzelingssituatie eindigt, wat doe je dan als onderhandelaar?

“Je gaat direct uitgebreid evalueren. Wat is goed gegaan en wat hebben we minder goed gedaan? Een incident kan positief aflopen, terwijl er wel fouten zijn gemaakt door de politie. En soms was de uitvoering perfect en de afloop toch negatief. Daar probeer je van te leren. En dan is het bijkomen: want de adrenaline zit daarna nog wel twee of drie dagen behoorlijk hoog.”

Heeft u meer informatie over de gijzeling in de Apple Store? Zoals beeldmateriaal, informatie over de gijzelnemer of de aanwezigen in de winkel? Neem contact met ons op via Whatsapp op de tiplijn van Het Parool of mail naar redactie@parool.nl.

Meer over