PlusExclusief

De Oekraïense Lidiia (70) is door haar kleinzoon opgevangen in Amsterdam: ‘Het allermooiste: het is zo stil hier’

Kostiantijn Kharlamov haalde zijn oma Lidiia Kharlamova naar Amsterdam. Op tafel staan de sushki, de koekjes die ze bij zich had toen ze vertrok. Beeld Dingena Mol
Kostiantijn Kharlamov haalde zijn oma Lidiia Kharlamova naar Amsterdam. Op tafel staan de sushki, de koekjes die ze bij zich had toen ze vertrok.Beeld Dingena Mol

De Oekraïense Lidiia Kharlamova verloor lang geleden haar man, later ook haar twee zonen, en nu moest ze op zeventigjarige leeftijd halsoverkop haar land verlaten. Haar kleinzoon in Amsterdam vangt haar op.

Hans van der Beek

In een klein appartement op driehoog in de Schinkelbuurt zit Lidiia Kharlamova (70), handen op schoot, vlak voor een XXL-televisie. Daarop kijkt ze het liefst cartoons. Alles behalve nieuws uit Oekraïne. “Dan moet ze alleen maar huilen,” zegt haar kleinzoon Kostiantijn Kharlamov (25). “En ik ook.”

Liever maken ze een wandeling door het Vondelpark, of gaan ze winkelen in het centrum. Dat was hard nodig. Toen Kharlamova vorige week bij haar kleinzoon aankwam, had ze één paar schoenen, één set ondergoed, één paar sokken. Kharlamov: “Mijn oma vertrok met letterlijk alleen dat.”

Kharlamov zelf vluchtte vijf jaar geleden uit Oekraïne naar Amsterdam. Als lhbtq-activist – Kharlamov was de eerste dragqueen in Oekraïne tijdens een Pride Walk – werd hij met de dood bedreigd. Zijn aanvraag voor politiek asiel werd na een jarenlange procedure afgewezen, maar Kharlamov trok in bij zijn Oostenrijkse vriend en kreeg zo alsnog een verblijfsvergunning.

Luchtalarm

Oma Kharlamova is de moeder van zijn jong overleden vader, met zijn moeder heeft Kharlamov moeizaam contact. Het leven in Amsterdam was goed, met zijn bedrijf Poppers Entertainment, en optredens in het dragcircuit als Sletlana. Tot een maand geleden. Zijn oma zat opeens vast in een kelder in Marioepol. “Daar moest ze weg,” zegt Kharlamov. “Dat was geen vraag. Het ging om leven en dood.”

Kharlamov vertaalt in het Engels wat zijn oma vertelt, maar ze begint tijdens de eerste zinnen al te huilen. “Vertel jij het maar,” zegt ze tegen haar kleinzoon. “Anders ben ik toch alleen maar aan het huilen. Die kelder was een nachtmerrie.”

Kharlamova, die zelf in het oostelijke Donbas woont, was op visite bij haar nicht in Marioepol toen de belegering begon. Een week zat ze in de ijskoude kelder, buiten sneeuwde het en de bombardementen gingen bijna de hele dag door. Kharlamov: “Mijn oma zegt: ik dacht dat ik nooit meer warm zou worden.”

Af en toe gingen ze naar boven, op zoek naar appartementen in het huizenblok waar nog water uit de kraan kwam. Tot het volgende luchtalarm. Gelukkig had haar nicht voldoende eten ingeslagen, voordat de supermarkten leeg waren, en had ze ook nog een volle tank benzine.

Trouwbewijs verknipt

Het was 5 maart, midden in de nacht. Kharlamova liep door de kelder, er was geen plek om te liggen, toen ze een groep mannen in een andere ruimte in de kelder hoorde. Het waren pro-Russische saboteurs, die molotovcocktails maakten.

Halsoverkop stapten ze in de auto met inmiddels kapotte ramen: oma Kharlamova, haar nicht met haar vierjarige, autistische kind, en een vriendin van haar nicht, met haar baby van één maand oud.

Maar eerst werd alles van hun telefoons gedeletet en de trouwbewijzen van de twee vrouwen in kleine stukjes geknipt. Hun mannen vochten in het Oekraïense leger, en dat was ook voor de vrouwen levensgevaarlijk.

Nazi-elementen

Kharlamov: “Rusland is bezig met een zuivering. Ze zeggen dat ze alle nazi-elementen willen doden. Als je man in het leger zit, ben jij een nazi-element.”

Ze passeerden wegversperring na wegversperring. Telkens keken Russische militairen in de auto. Daar zagen ze alleen drie vrouwen en twee kleine kinderen, en mochten ze doorrijden. “Ik kon geen ademhalen,” zegt Kharlamova. “En overal lagen lichamen. In het begin heb ik ze geteld, maar daar ben ik mee opgehouden.”

In Amsterdam kon Kharlamov ondertussen al wekenlang geen telefonisch contact meer krijgen met zijn oma. “Ik was zo bang. Leven ze nog? Ik keek de hele dag naar het nieuws en zag lichamen in plastic zakken in hetzelfde graf.”

Onderweg lag Kharlamova nog vijf dagen in een ziekenhuis in Zaporizja, maar toen ook die stad werd ingenomen, vluchtten ze ook daar. Zaterdag 19 maart bereikten ze de Poolse grens. Haar nicht kon het land niet verlaten, zij heeft als oud-militair officieel dienstplicht, dus Kharlamova passeerde in haar eentje de grens.

Shock

Kharlamova: “Ik begreep niet wat er allemaal gebeurde, ik was in een complete shock. Maar toen was het veilig en heel goed georganiseerd. Ik hoefde niets te vragen en ik kreeg alles wat ik nodig had. Ik ben de Poolse mensen heel dankbaar.”

Inmiddels had ze weer telefonisch contact met haar kleinzoon, en die regelde dat Nederlandse vrijwilligers zijn oma met de auto ophaalden. Dinsdag 22 maart kwam ze aan in zijn appartementje in Amsterdam, moe en verdrietig.

Ze had Oekraïense koekjes mee.

Ze zijn sindsdien bezig met de registratie van Kharlamova bij de gemeente en hopen op een woning, liefst in de buurt van Amsterdam. Kharlamov: “Hopelijk kan iemand ons helpen.”

Magie

Ondertussen lukt het ze om om toch van de stad te genieten. Kharlamov: “Voor iemand die haar hele leven nooit buiten de Sovjet-Unie is geweest, is Amsterdam magie.”

Voor het eerst verschijnt er een brede glimlach bij Kharlamova. “Het is prachtig. De straten zijn schoon. En het allermooiste: het is zo stil hier.”

Nog altijd schrikt ze van harde geluiden, zoals laag overvliegende vliegtuigen.

Het liefst wil ze terug naar Oekraïne. “Natuurlijk! Als het veilig is, wil ik niets liever. Maar als de Russen daar zijn, wil ik nooit meer terug.”

Tot haar grote verdriet. In Donbas liggen haar ouders en twee zonen begraven. En haar twee katten en een hond zijn daar nog, ze worden nu door iemand verzorgd.

Kharlamova begint zowaar te stralen en breeduit te lachen, terwijl ze praat.

Kharlamov: “Ze vertelt hoe mooi haar kat is.”

Meer over