PlusAchtergrond

De kademuur die standhield: op het Waterlooplein komt de Houtgracht tot leven

De kademuur van de Houtgracht, met riool, werd eind september blootgelegd. Beeld Fanta Voogd
De kademuur van de Houtgracht, met riool, werd eind september blootgelegd.Beeld Fanta Voogd

Bij de recente herinrichting van het Waterlooplein is de kademuur van de in 1882 gedempte Houtgracht van onder het zand tevoorschijn gekomen. Een deel blijft ook na de werkzaamheden bewaard voor toekomstige generaties.

Fanta Voogd

Het Waterlooplein mag dan in een van de oudste buurten van de stad liggen, het plein ontstond pas in 1882, na demping van de Houtgracht en de Leprozengracht. Het nieuwe plein werd het onderkomen van de straathandelaren die in en rond de Jodenbreestraat hun waren verkochten. Die verplaatsing van de straathandel wordt gezien als het begin van de Waterloopleinmarkt, zoals we die nu nog kennen.

Bij graafwerkzaamheden op het Waterlooplein, afgelopen januari, kwamen tot ieders verbazing tientallen meters kademuur van de voormalige Houtgracht tevoorschijn. Ook de gewaarschuwde gemeentelijke dienst Monumenten en Archeologie (MenA) was compleet verrast dat de kademuur nog intact was. Na een kort oriënterend archeologisch onderzoek werd de blootgelegde kade grotendeels gesloopt, om plaats te maken voor een nieuwe rioolbuis.

Het kwam MenA te staan op felle kritiek van de Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad (VVAB). Walther Schoonenberg van de vereniging betreurde het dat de stedelijke archeologen er geen rekening mee hadden gehouden dat het graafwerk op het plein tot interessante vondsten zou kunnen leiden. Ranjith Jayasena is bij MenA dé kenner van de archeologische opgravingen die veertig jaar geleden zijn gedaan, voorafgaand aan de bouw van de Stopera. Hij sprak de hoop en verwachting uit dat bij de vervolgwerkzaamheden na de zomervakantie aan de andere helft van het plein zou blijken dat de kademuur daar even goed bewaard is gebleven.

Behoud ‘in situ’

Het spande erom op 27 september. De werkzaamheden langs de Zwanenburgwal en aan de westkant van het Waterlooplein waren afgerond, de rommelmarkt weer geopend. Bij aanvang van de graafwerkzaamheden aan de andere kant van het plein, tussen de Houtkopersdwarsstraat en de Mozes en Aäronkerk, moest nu blijken of de verwachting van Jayasena gegrond was. Rond het middaguur kwamen de eerste bakstenen onder het zand vandaan. Tot opluchting van de medewerkers van MenA bleek ook hier de kademuur zo goed als ongeschonden.

Jayasena: “De opgegraven kademuur ligt op net zo’n strookje waar je niet verwacht dat die nog helemaal intact is, want de rest was veertig jaar geleden helemaal ontgraven. Dit is de randzone van het voormalige eiland Vlooienburg. Dus dit onderzoek maakt het verhaal weer completer. Alle archeologische waarnemingen – klein of groot – vormen puzzelstukjes in het grote verhaal van de ontwikkeling van de stad. En dit zou je kunnen zien als een van de laatste puzzelstukjes van het verhaal over Vlooienburg.”

Het slechte nieuws was dat de kade, net als aan de westkant van het plein, precies lag op de plek waar men de nieuwe rioolbuis had ingepland. Het goede nieuws was dan weer dat er een gasleiding pal boven de kademuur bleek te liggen, waardoor het tracé van de nieuwe riolering moest worden aangepast. Een gelukje, waardoor de kademuur, conform het archeologische principe van ‘behoud in situ’, kon worden gered. Na een globaal onderzoek en de vaststelling van de precieze ligging werd de kuil dezelfde middag nog dichtgemaakt, zodat toekomstige generaties archeologen er ook ooit nog hun licht op kunnen laten schijnen. De nieuwe rioolbuis ligt nu vlak naast de kademuur, daar waar ooit de gracht lag.

Beerputten en huisriooltjes

Bij de opgravingen in januari kwam niet alleen de oude kademuur tevoorschijn, maar ook de gemetselde huisriolen, die vanaf de gevelwand naar de gracht liepen. Deze goed bewaarde booggewelven zaten op precies dezelfde plekken als de boogjes die op een oude foto van de Houtgracht (rond 1867) net boven het water uit piepen. Al in de middeleeuwen kregen de beerputten in de woningen langs de grachten een riool, een soort overstort, waardoor urine en alles wat daarop dreef naar de gracht werd afgevoerd en waaraan de Stedenmaagd tot ver over de landsgrenzen haar onwelriekende reputatie had te danken. Die huisriooltjes waren eerst van hout, maar in de 17de eeuw werd het gebruikelijk stenen riolen te metselen – in 1668 werd dat zelfs verplicht. Houten riolen waren voordien vaak de oorzaak van de verzakking van de kades.

Bij de graafwerkzaamheden eind september bleek dat het metselwerk aan deze kant van het plein nog beter bewaard is gebleven dan aan de westkant. De aangetroffen situatie was nog precies zoals in 1882 en toont de volgende fase in de geschiedenis van de Amsterdamse hygiëne. Na de demping heeft men de voormalige noordelijke kademuur verlaagd en rond uitgehold. Daarop heeft men een booggewelf gemetseld dat deel uitmaakte van het eerste moderne rioolstelsel. Een opmerkelijke vorm van hergebruik. Ook de oude kleine huisriooltjes, die eerder op de gracht uitmondden, heeft men hergebruikt en aangesloten op het gemetselde rioolgewelf. De stedelijke archeologen hebben stukken hout meegenomen, die hebben gediend als fundering. Middels jaarringonderzoek kan daarmee mogelijk worden vastgesteld wanneer de houten beschoeiing op de gracht is vervangen door een stenen kademuur. De resultaten van dit dendrochronologisch onderzoek zijn nog niet bekend.

Vlooienburg

De geschiedenis van het huidige Waterlooplein gaat terug tot rond 1600. Zij begint bij de aanleg van het kunstmatige eiland Vlooienburg in een moerassige bocht van de Amstel, net buiten de Amsterdamse stadsmuren. Het eiland werd begrensd door de Amstel, Zwanenburgwal, Leprozengracht en de Houtgracht. Het eiland telde drie straten: de Lange Houtstraat, de Korte Houtstraat en de Zwanenburgerstraat, en trok veel Joodse migranten uit Portugal. Het Waterlooplein werd pas in 1882 gerealiseerd, na het dempen van de Leprozengracht en Houtgracht. Met het droogleggen van de twee grachten kwam er ook een einde aan het eiland Vlooienburg.

Meer over