PlusAchtergrond

Carl Haarnack verzamelde een unieke collectie over de Surinaamse geschiedenis: ‘Een boek niet te hebben, is het ergste wat er is’

Buku-Bibliotheca Surinamica herbergt een unieke collectie antieke boeken en prenten over de Surinaamse geschiedenis. Beeld Hans van den Bogaard
Buku-Bibliotheca Surinamica herbergt een unieke collectie antieke boeken en prenten over de Surinaamse geschiedenis.Beeld Hans van den Bogaard

Boeken over, tegen maar ook voor slavernij. Prenten van exotische flora en fauna. Beschrijvingen van verre reizen. In een blokkendoos op de Veemkade heeft Carl Haarnack een unieke collectie antieke werken over de Surinaamse geschiedenis bijeengebracht.

Herman Vuijsje

Een Wunderkammer, anders kun je het niet noemen. Het is er donker; geen licht en lucht mogen hier binnentreden. Kasten met eeuwenoude folianten, gebonden in leer. Zijn we hier beland in de negentiende eeuw? Nee, dit is de Veemkade. We bevinden ons in een van de harteloze blokkendozen waarmee de prachtige veemgebouwen langs de IJhaven zijn verpest.

Buku-Bibliotheca Surinamica herbergt een unieke collectie antieke boeken en prenten over de Surinaamse geschiedenis. Eigenaar Carl Haarnack is geen bejaarde antiquaar in een stofjas, maar een belegger met een uit de hand gelopen hobby. In 2013 werkte hij als gastcurator mee aan de tentoonstelling Slavernij Verbeeld en hij was als adviseur verbonden aan De Grote Suriname Tentoonstelling in de Nieuwe Kerk. Verder is hij voorzitter van de Anton de Kom Stichting, die het gedachtegoed van deze Surinaamse nationale held, schrijver en verzetsstrijder in ere houdt.

Geen tijd voor geschiedenis

Geboren in Suriname in 1963, kwam Haarnack op zijn vierde naar Nederland. Zijn vader, afkomstig uit Nederlands-Indië, was als militair naar Suriname gekomen, zijn grootvader was een Duitser. “Mijn moeder was alleen maar bezig met hard werken om de boel draaiende te houden,” zegt hij. “Ze had geen tijd voor vragen rond identiteit en geschiedenis. Pas rond mijn zestiende kwam ik er achter dat er zoiets bestond als Suriname.”

Dat heeft hij later goed ingehaald. Zijn collectie telt tienduizend boeken, manuscripten, prenten, foto’s, schilderijen en brieven. Haarnack vermoedt dat het de grootste particuliere verzameling in Nederland is.

Ook de schitterende website buku.nl, onmisbaar als je iets over de Surinaamse geschiedenis wilt weten, doet hij in zijn eentje. “Ik schrijf ’t liefst over boeken die ik bezit,” zegt Haarnack. “Over andere boeken bij hoge uitzondering. Dat is het ergste wat er is... een boek niet te hebben.”

Buku betekent boek in het Sranantongo, maar was ook de naam van het legendarische fort waar marronleider Boni de Hollanders weerstond. “Stedman schreef daar al over.”

Stedman? Ja, de Nederlands-Schotse legerkapitein John Gabriel Stedman ontbreekt natuurlijk niet in Haarnacks collectie. Zijn Narrative of a five years expedition against the revolted Negroes of Surinam (1796) is het belangrijkste historische boek over Suriname. Stedman nam deel aan een strafexpeditie tegen weggelopen slaven, maar deed ook in woord en beeld verslag van de gruwelijke behandeling die hen ten deel viel.

Stedman was geen abolitionist, maar pleitte wel voor een betere behandeling. Wel maakte de abolitionistische beweging in Engeland dankbaar gebruik van de gravures in zijn boek, om het wrede leven op de Surinaamse plantages te tonen. Haarnack heeft ruim vijftig verschillende edities, bewerkingen en vertalingen van het boek: “Vorig jaar werd de eerste Engelse editie met handgekleurde gravures geveild voor bijna 14.000 euro.”

Uniek beeld

Als hij het boek te pakken zou kunnen krijgen, zou Haarnack subiet een paar duizend euro neertellen voor Voyage à Surinam - Description des possessions neérlandaises dans la guyane door P. J. Benoit uit 1839. Deze Belgische goudsmid en tekenaar vond dat Stedman de brute behandeling van de slaven maar had overdreven. Hij was tegenstander van afschaffing van de slavernij, maar schetste in een honderdtal litho’s wel een uniek – zij het nogal geromantiseerd – beeld van de schoonheid van land en volk.

Veel minder bekend zijn twee schrijvers die zich wél voor vrijmaking van de slaven inzetten: predikant en Tweede Kamerlid Wolter Robert baron van Hoëvell en Julien Wolbers. Van Hoëvells Slaven en Vrijen onder de Nederlandsche Wet verscheen in 1854, zes jaar vóór Multatulli’s Max Havelaar, en sloeg in als een bom. In zijn Geschiedenis van Suriname uit 1861 was Wolbers al even uitgesproken. Beiden beschreven als eerste Nederlandse auteurs hoe de slavernij door de slaven zelf in het dagelijks leven werd beleefd.

Verboden woorden

“Amsterdam stond vol herenhuizen, deels verdiend met de slavenhandel en de slavernij in Suriname,” zegt Haarnack, “maar veel van de boeken die in het vrije Amsterdamse klimaat verschenen, droegen bij aan het verspreiden van de kennis over de onmenselijkheid van de slavernij. Die boeken speelden een belangrijke rol in het emancipatieproces. Is er een vreemdere paradox denkbaar?”

Zijn eerste boeken schafte hij aan bij Simon Emmering, een Joodse antiquaar op de Nieuwezijds Voorburgwal die veel boeken over Suriname opnieuw uitgaf. “Op die manier ben ik ermee in aanraking gekomen, ik had toen nog weinig geld.”

Via Emmering maakte Haarnack ook kennis met Judaïca, nu een aanzienlijk deel van zijn collectie. Logisch: de Joodse aanwezigheid in Suriname was door de eeuwen heen belangrijk. Hoogtepunt is het standaardwerk van David de Ishac Cohen Nassy, Essai historique sur la colonie de Surinam uit 1788.

Haarnack spreekt, in navolging van de auteurs in zijn bibliotheek, als het zo uitkomt van negers en slaven; aan de nieuw voorgeschreven terminologie doet hij niet. “Wie ben ik om boektitels en oude teksten naar eigen smaak aan te passen?”

Laatst zou hij een lezing houden voor een museum, vertelt hij. “Maar dan moest ik me wel houden aan hun gedragscode. Zo mocht ik het N-woord niet gebruiken, ook niet in historische context. Het woord ‘Indisch’ mocht ook niet, dat moest ‘Indonesisch’ zijn. Een hele lijst verboden woorden! Die lezing is dus niet doorgegaan.”

Dit verhaal is ook verschenen in het juninummer van Ons Amsterdam, dat in het teken staat van Suriname. onsamsterdam.nl

Surinamers in circustent

Carl Haarnacks mooiste boekenschat is een enorme foliant van Roland Napoleon Bonaparte (een ver familielid van) waarvan hij twee exemplaren bezit: Les habitants de Suriname: notes recueillies à l’Exposition Coloniale d’Amsterdam en 1883. Een schitterende uitgave met fotografische afbeeldingen van de 28 Surinamers die de Amsterdammers dat jaar konden bezichtigen in een circustent op het Museumplein, waar de Internationale Koloniale en Uitvoerhandel Tentoonstelling werd gehouden.

Tekenaar J. Benoit schetste in een honderdtal litho’s een uniek – zij het nogal geromantiseerd – beeld van de schoonheid van land en volk.

 Beeld Collectie carl Haarnack
Tekenaar J. Benoit schetste in een honderdtal litho’s een uniek – zij het nogal geromantiseerd – beeld van de schoonheid van land en volk.Beeld Collectie carl Haarnack
Haarnack: ‘Veel van de boeken die in het vrije Amsterdamse klimaat verschenen, droegen bij aan het verspreiden van de kennis over de onmenselijk-heid van de slavernij.’  Beeld -
Haarnack: ‘Veel van de boeken die in het vrije Amsterdamse klimaat verschenen, droegen bij aan het verspreiden van de kennis over de onmenselijk-heid van de slavernij.’Beeld -
Meer over