PlusExclusief

Afzwaaiend OMT-lid Anja Schreijer: ‘Nederland is te reactief geweest in de pandemie’

Anja Schreijer, OMT-lid en voorheen werkzaam bij GGD Amsterdam, gaat nu werken bij het Pandemic Preparedness Center in Rotterdam, een initiatief van Marion Koopmans. Beeld Ivo van der Bent
Anja Schreijer, OMT-lid en voorheen werkzaam bij GGD Amsterdam, gaat nu werken bij het Pandemic Preparedness Center in Rotterdam, een initiatief van Marion Koopmans.Beeld Ivo van der Bent

De Nederlandse bestrijding van de coronapandemie is te reactief geweest, concludeert OMT-lid Anja Schreijer bij haar afscheid van de GGD Amsterdam. De oplossing? Een ‘landsdokter’ met het totaaloverzicht. ‘Er staat iemand aan het roer, maar niemand zit onderdeks om de koers te bewaken.’

Jop van Kempen

“Kijk, daar ligt mijn afscheidscadeau,” zegt Anja Schreijer (45). Op de tafel in haar huiskamer ligt de recent verschenen biografie van Els Borst: Medicus in de politiek. De winterse zon valt op de omslagfoto van Borst, die namens D66 van 1994 tot 2002 minister was van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

Het is een passend afscheidscadeau, beaamt Schreijer. Want in haar ogen voldoet Borst aan het ideale functieprofiel van de minister van Volksgezondheid. Borst was opgeleid als arts, ze promoveerde en had een lange medische loopbaan – hoofd van de Bloedbank, medisch directeur van Academisch Ziekenhuis in Utrecht, vicevoorzitter van de Gezondheidsraad – voordat ze op 62-jarige leeftijd minister werd. “Vakinhoudelijk ijzersterk, dat is wat je wil op die post,” zegt Schreijer, zelf ook medicus.

Er zijn bijna twintig jaar verstreken na de ambtsperiode van Borst, maar sindsdien heeft geen enkele minister van Volksgezondheid meer kunnen terugvallen op een solide medische achtergrond. Schreijer zegt dat demissionair minister Hugo de Jonge – opgeleid als onderwijzer en schoolmanager voor het basisonderwijs – in korte tijd veel medische en epidemiologische kennis tot zich heeft genomen. Ze maakte De Jonge persoonlijk mee bij enkele overleggen. “Ik vind hem een goede crisismanager,” zegt ze. “En ik heb respect voor zijn incasseringsvermogen.”

Pleister op de bovenarm

Toch zou iemand met de achtergrond van Borst nooit en te nimmer haar fiat hebben gegeven aan ‘dansen met Janssen’, denkt Schreijer. Het bekt lekker, inderdaad. En ja, het vooruitzicht om met de pleister op de bovenarm in een nachtclub te feesten stimuleert jongeren tot het halen van een prik. Maar het lichaam heeft na vaccinatie nu eenmaal twee weken nodig voor een goede immuunrespons, dus medisch-inhoudelijk is dansen met Janssen een miskleun.

Ook de paniekvoetbal rondom het plots stilleggen van vaccinatie met AstraZeneca in het paasweekend, was niet sterk, vindt Schreijer. Elke gevaccineerde die ernstig ziek wordt of overlijdt aan een bijwerking is verschrikkelijk, maar het is nog verschrikkelijker dat het stopzetten van vaccinatie leidt tot een groter aantal ernstig zieken of overlijdensgevallen.

“Het is geen makkelijke beslissing om bijwerkingen te tolereren voor het grotere goed, ook al zijn ze minimaal,” zegt Schreijer. “Maar als minister van Volksgezondheid sta je wel voor deze keuzes. Bijna geen enkel geneesmiddel is zonder bijwerkingen. En je bent niet de dokter van één of enkele Nederlanders, maar van het hele land. Je bent een landsdokter, zoals de voormalig inspecteur-generaal van de gezondheidszorg Herre Kingma ooit treffend zei.”

Geen buffer meer

Schreijer beseft hoe moeilijk het is om een pandemie te bestrijden. Bij de Amsterdamse GGD en het OMT zag ze het van nabij. Schreijer was bijna twee jaar vast OMT-lid. Nu ze aan het einde van deze maand bij de GGD vertrekt, houdt die vaste plek aan tafel op. Op basis van haar expertise kan ze volgend jaar wel op uitnodiging bij het OMT aanschuiven.

Nederland was simpelweg niet voorbereid op iets als het coronavirus, zegt Schreijer. De GGD’en zijn uitgekleed, de ziekenhuizen hebben geen noemenswaardige buffer en de bevolking had geen idee wat het is, zo’n pandemie. Als het OMT in februari vorig jaar het carnavalsfeest had willen verbieden, was er geen draagvlak geweest. Bijna niemand had nog van een lockdown gehoord.

Bijna twee jaar later is er hard gewerkt, flink opgeschaald, maar toch zijn we er nog niet vanaf. De huidige situatie van veel besmettingen, overvolle ziekenhuizen en een besmettelijkere omikronvariant in het land is eigenlijk exemplarisch voor de reactieve Nederlandse koers. Het ontbreekt aan iemand met het totaaloverzicht, zegt Schreijer.

Antivirale geneesmiddelen

Het OMT komt met adviezen over de virusuitbraak, de Gezondheidsraad kijkt naar de vaccins en onder VWS valt een werkgroep die kijkt naar de inzet van antivirale geneesmiddelen. Maar wie rijgt al die adviezen aan een satéprikker en maakt er logisch beleid van? De minister kan het doen, of een ‘chief medical officer’, zegt Schreijer. “Dat is mijn stokpaardje, een chief medical officer. Wie niet van Engels houdt, kan ook gewoon ‘landsdokter’ zeggen.”

“We varen heel scherp aan de wind,” zegt Schreijer. “Iedereen werkt heel hard, iedereen staat bovendeks en hier en daar hangen mensen in de touwen. Er staat iemand aan het roer, maar niemand zit onderdeks om de koers te bewaken.”

Schreijer steekt de hand ook in eigen boezem voor de fouten die gemaakt zijn in pandemiebestrijding. “Vorig jaar hebben we al gekeken naar verschillende scenario’s zoals wel of geen goedwerkend vaccin, de komst van antivirale middelen, de opkomst nieuwe varianten en de afname van het draagvlak van de maatregelen. Het is echter niet of nauwelijks gelukt die scenario’s over te brengen aan ‘Nederland’.”

Onzekerheidsmarges

Ook de grote onzekerheidsmarges van de OMT-adviezen hadden beter benadrukt moeten worden, vindt ze. Maar het lastige is: positieve politici benadrukken graag positieve scenario’s, al staan in de afgewogen wetenschappelijke beoordelingen ook negatieve uitkomsten.

Verder waren de ‘voelsprieten’ in de maatschappij onvoldoende, vindt Schreijer. Het land en het kabinet hadden zich in het begin vastgehouden aan de experts van het OMT, maar ook zij hadden geen antwoord op de maatschappelijke onderstroom die opkwam toen de pijn geen kwestie van weken of maanden bleek, maar van jaren.

Uitwas van die onderstroom is bijvoorbeeld Schreijers nominatie voor de ‘Anton Mussert Prijs’, vernoemd naar de leider van de NSB die tijdens de Tweede Wereldoorlog samenwerkte met de Duitse bezetter. Getuige de website moet het een initiatief zijn van complotdenkers en vaccinweigeraars. Onder anderen Hubert Bruls (burgemeester van Nijmegen en voorzitter van het Veiligheidsberaad), OMT-lid Marion Koopmans en oud-sportjournalist Johan Derksen (pro-vaccinatie) zijn genomineerd.

“Vreselijk, dat soort sentimenten,” zegt Schreijer. “Alsof ik heul met de vijand. Maar we hebben juist een gezamenlijke vijand: het virus.”

Het volgende onheil

In haar nieuwe werk als ‘themadirecteur medische zaken’ bij het Pandemic and Disaster Preparedness Center –letterlijk: het pandemie- en rampen voorbereidingscentrum – ziet Schreijer het als taak om Nederland beter voor te bereiden op het volgende onheil. Doel is kennis verzamelen voor tijdens en na rampen, zoals pandemieën en overstromingen.

Het centrum was al voor de coronapandemie een idee van Koopmans, die Schreijer benaderde toen ze in september haar afscheid aankondigde bij de de GGD Amsterdam. Het is een samenwerkingsverband tussen Erasmus MC, TU Delft, Erasmus Universiteit Rotterdam en gemeente Rotterdam. Er is een link met andere collega’s uit de medische en epidemiologische wereld, zoals met mede OMT-lid Marc Bonten van het UMC Utrecht.

De werkwijze van het rampenvoorbereidingscentrum is nog niet minutieus uitgewerkt. Een vraagstuk dat onder meer op tafel ligt: hoe kun je informatiesystemen van bijvoorbeeld de GGD’s, huisartsen, ziekenhuizen en laboratoria beter op elkaar aansluiten? Hoe kun je beter samenwerken met buurlanden?

Oorlogsmetafoor

Maar ook: hoe gedragen mensen zich tijdens pandemieën? Hoe kan het dat de vaccinatiegraad van volwassen Portugezen bijna honderd procent is? Zijn Portugezen volgzamer? Komt het omdat Portugal hard werd geraakt tijdens de eerste golf? Of ligt het aan de doortastende marine-officier Henrique Gouveia e Melo, die de keuze om te blijven vaccineren met AstraZeneca met een oorlogsmetafoor onderbouwde. De Portugese militair zei: stel, er zijn twee paden. Op het covidpad schiet een sluipschutter 1 op de 500 mensen dood, op het vaccinatiepad 1 op de 500.000. Welk pad kies je?

Behalve het genereren van aandacht en het verder zoeken van (internationale) samenwerking is ook het binnenhalen van geld een taak voor Schreijer. Het kan haast niet anders of Schreijer zal daarbij een beroep doen op de minister van Volksgezondheid. Ze hoopt dat het iemand zal worden die medisch-inhoudelijk sterk is.

Anja Schreijer
Geboren 2 april 1976, Hengevelde (Hof van Twente)

1988-1994 Vwo, De Bouwmeester, Haaksbergen

1994-2003 Geneeskunde, Academisch Medisch Centrum (AMC), Universiteit van Amsterdam (UvA)

2003-2009 Promotie-onderzoek, klinische epidemiologie, Leiden University Medical Centre (LUMC) / Universiteit Leiden

2010-2014 Arts maatschappij & gezondheid profiel infectieziektebestrijding en Master public health; Netherlands School of Public and Occupational Health (NSPOH) en GGD regio Utrecht

2014-2016 Senior beleidsadviseur antibioticaresistentie, Centrum voor Infectieziektebestrijding, RIVM2016-2018 Consultant infectieziekten voor o.a. GGD GHOR Nederland, WHO/Europa

2018- 2021 Arts maatschappij & gezondheid/Hoofd Algemene Infectieziekten GGD Amsterdam2019-2020 Samenwerken & leiderschap, MMBA, Nyenrode Business Universiteit

2020-2021 Als voorzitter van het Landelijk Overleg Infectieziekten (LOI) vast lid van het Outbreak Management Team. Schreijer stopt begin volgend jaar als voorzitter van het LOI, omdat een functie bij een GGD daarvoor een vereiste is. Op basis van haar expertise kan ze vanaf 2022 op uitnodiging aanwezig zijn bij OMT-bijeenkomsten.
2022 Themadirecteur medische zaken Pandemic and Disaster Preparedness Center (PDPC), dat is ondergebracht bij het Erasmus MC.

Meer over